Magdalena Szpunar

skany publikacji::   DJVU PDF
Przy cytowaniu zastosuj nastpujcy opis bibliograficzny:
Magdalena Szpunar,
Antropomorfizm wcielony - komputer w roli osoby,
A. Szewczyk (red.), Komputer - wrg czy przyjaciel?, Szczecin, US, 2005, s. 114-121

Magdalena Szpunar

Antropomorfizm wcielony komputer w roli osoby.

Komputery s tylko maszynami

i nie powinno si zachca ludzi,

aby myleli o nich inaczej

/B. Reeves, C. Nass/

 

W latach trzydziestych ubiegego stulecia P.T. de Chardin, przepowiedzia pojawienie si noosfery, sieci, ktry miaaby czy ludzi. Noosfera czyaby ludzko bardziej na poziomie mentalnym, ni fizykalnym. Noosfera Chardina miaa doprowadzi do wikszej jednoci umysu, ciaa i ducha, co miaoby sprzyja powstawaniu wsplnoty celw, idei i wartoci ponad spoeczestwami. Z perspektywy czasu, idea Chardina wydaje si by niezwykle przystajc do metaforycznego opisu Internetu (Jonscher, 2001, s.295).

Nierzadko Internet postrzega si w kategorii panaceum na wszystkie nasze trudnoci i bolczki. Sie oplatajca niemal cay wiat ma nas uwolni od kopotw i bolczek przyziemnego, szarego i banalnego wiata. Nie musimy kontaktowa si z ssiadami, nie musimy si kontaktowa z przyjacimi, prawdziwe relacje czekaj na nas w Internecie i to bez ruszania si z domu. Wystarczy klikn myszk. Nie musimy take chodzi do biblioteki, interaktywne ksiki czekaj tylko, by rozwiza wszelkie problemy naukowe. Dominuje technokratyczna wiara, i Internet i komputery, stworz nowe, lepsze spoeczestwo (Stoll, 2000, s.63).

Wspczenie komputer sta si powszechnie stosowan metafor psychologowie mwi o wejciu i wyjciu ludzkiego umysu, nierzadko nawet o hardware i software mzgu, dla lingwistw jzyk ludzki staje si analogi do kodw programw (Bolter, 2002, s.359-360). Jedn z bardziej popularnych metafor prbujcych opisa fenomen ycia w wiecie komputerw jest ycie na ekranie lub te poprzez ekran (Zawojski, 2002, s. 423). Wskazuje si, i komunikacja typu face to face odchodzi do lamusa, a zastpuje j komunikacja typu face-to(via monitor)-face, albo komunikacja typu face-to-monitor (Zawojski, 2002, s.423), w takim sposobie komunikacji czowiek staje si elementem zbdnym, waniejsza staje si interakcja z maszyn.

Mamy obecnie rok trzydziesty czwarty i nie jest to pocztek opowieci z gatunku science fiction, a data wedug ktrej licz czas informatycy, bowiem od 01.01.1970 roku kady komputer odlicza czas, a wic data inicjuje epok komputerw epok t nazywa si Unix Epoch. Z pewnoci yjemy w spektakularnych czasach. Tygodnik Time, corocznie wybierajcy Czowieka Roku, w 1983 roku ten tytu przyzna w nieco zmodyfikowanej kategorii - Maszyna Roku, przyznajc ten tytu komputerowi IBM PC z pewnoci trudno znale bardziej dobitny przykad tego, jak rol w naszym yciu odgrywaj komputery (Sieko, 2002, s. 17). O wielkim znaczeniu Internetu w naszym yciu wiadczy moe to, i niektrzy autorzy sugeruj, by uzna, i wiek XXI, nie zacz si w roku 2001, ale w roku 1991, kiedy to Internet zosta skomercjalizowany i oddany w rce cywilne (Eriksen, 2003, s.20). O rzeczywistym wejciu w wiek komputera moe chociaby wiadczy stosowany przez Internautw podzia na wiek BC, co wrd internautw, nie oznacza wieku przed Chrystusem, a wiek przed komputerami (ang. before computer) (Burszta, 2003, s.162). Jak twierdzi C. Stoll programujemy komputery, ale one take programuj nas, zmieniajc nasz styl bycia i mylenia (Stoll, 2000, s.59). Komputer staje si tak wanym elementem wspczesnego wiata, jak koo garncarskie dla wiata staroytnego i dzieje si tak nie dlatego, e nie moemy y bez komputerw, lecz dlatego, e yjc z nimi stajemy si innymi ludmi (Bolter, 2002, s. 359).

Kiedy zaczyna si historia komputerw? 20 lat temu, a moe 50 - ot nie, ju w 1623 roku, kiedy to W. Schickard profesor matematyki i astronomii z Uniwersytetu w Tybindze, w licie do astronoma J. Keplera zacza rysunek zegara, ktry moe wykona 4 operacje arytmetyczne i wycign pierwiastek kwadratowy. W Polsce sowo informatyka pierwszy raz zabrzmiao ex cathedra w padzierniku 1968 roku, na oglnopolskiej konferencji powiconej maszynom matematycznym (Turski, 1980, s.5). Oczywicie nie od razu w Polsce funkcjonoway komputery, a raczej kompjuery, bo tak wtedy terminologi operowano. Maszyny matematyczne, czyli to co obecnie zwiemy komputerami byy wynalazkiem specyficznie polskim. Niestety nazwa ta niosa ze sob negatywne konotacje, bo skoro s to maszyny matematyczne, wielu uznao, i nie maj one znaczenia w yciu codziennym. Obok tej niefortunnej nazwy funkcjonowaa w Polsce nazwa mzg elektronowy, rwnie nieszczliwa jak maszyny matematyczne (tame, s. 13-15). Czy dla Polakw komputery[1] maj jakie znacznie? Wydaje si, e tak skoro, komputer znajduje si w pierwszej trjce najwikszych osigni XX wieku wedug bada CBOS (Strzeszewski, 1999).

Zasadne wic zdaje si by przekonanie J. Boltera o komputerach, jako technologii definiujcej XX wiek (Bolter, 1990), a F. Dyson twierdzi wrcz, i komputer jest jednym z najwaniejszych narzdzi nowoczesnej nauki (Dyson, 2001, s.24). Podkrela si, i adne dotychczasowe narzdzie, nie zdeterminowao naszego ycia bardziej, ni komputer, sie i wszystko, co z nimi si wie, adna maszyna nie dostarczya czowiekowi tylu ekstensji jego zmysw, co komputer (Krzysztofek i Szczepaski, 2002, s. 169). Komputer jako narzdzie staje si metamedium medium uniwersalnym, ktre integruje si niemal ze wszystkimi urzdzeniami, umoliwiajc prac, nauk, zakupy, rozmowy z innymi osobami, powodujc, i posugiwanie si nim staje si zajciem tak elementarnym, jak umiejtno czytania i pisania. Komputer zmienia pojmowanie wolnoci, inteligencji, prawdy, mdroci i Boga, powodujc, i informatyczno staje si odpowiednikiem nowej rzeczywistoci spoecznej mwimy o wadzy informatycznej, obywatelstwie informatycznym (netizenship), przestpczoci informatycznej, kulturze, polityce i pienidzu cyfrowym. Pojawia si take termin homo zappiens, czyli czowieka operujcego pilotem telewizyjnym (Krzysztofek, 2002, s.99-100).

W. Burszta wskazuje, i komputer jedynie obnay to, co od dawna tkwi w kadym z nas, a mianowicie potrzeb obrastania w rzeczy jak i potrzeb komunikowania w gronie najbliszych nam osb. W. Burszta przypomina, i jeszcze niedawno za rozpad wizi rodzinnych obwiniano bezduszne pudo telewizora (Burszta,2003, s.160). E. Fromm jest przekonany, i spoeczestwem przyszoci bdzie odczowieczone spoeczestwo technotroniczne, ktrego eliminacji mona dokona jedynie dziki dostrzeeniu przez dostatecznie du ilo ludzi niebezpieczestw jakie ono ze sob niesie i w konsekwencji wpynicie na zmian kierunku jego rozwoju (Fromm, 2002 s.583). P. Levinson wyjania jednak pewn prawidowo dotyczca mediw w ogle, twierdzc, i media rzadko kiedy wywieraj na ludzi absolutne nie moliwe do uniknicia skutki spoeczne prezentujc tzw. mikki determinizm (Levinson, 1999, s.19).

Personifikacja komputera

Wedug Reevesa i Nassa ludzie traktuj komputer jako rzeczywistego partnera interakcji, o okrelonych cechach psychicznych, uwaajc, i ludzie dopasowuj osobowo maszyny, do swej osobowoci (ukasik i Gelleta 2004, s.94). Badacze stwierdzili, e ludzie o cechach osobowoci dominujcej postrzegaj komputer rwnie jako wyposaony w osobowo dominujc.

Bardzo czsto technologia bywa bez ludzi personifikowana, nadawane s jej cechy ludzkie. Wedug naukowcw Uniwersytetu Stanowego Pensylwania, ludzi z komputerami cz silne wizi emocjonalne. Analizujc zachowania studentw, korzystajcych z 800 terminali komputerowych, dowiedziono, i uytkownicy czsto s wierni jednej lub dwm maszynom. Przejawia si to w tym, i mimo, i inne stanowiska komputerowe s wolne, uytkownicy czekaj, aby skorzysta, wanie z tego, a nie innego komputera. Zdaniem badaczy naleaoby zmieni sposb reklamowania komputerw, jako czego trwaego, godnego zaufania[2]. Do podobnych wnioskw doszed Jeng-Yi Tzeng, badacz z Tajwanu. W wyniku jego badania okazao si, e ludzie wol pracowa na komputerze, ciepym emocjonalnie, ni na zimnej maszynie. W tym celu napisa dwie gry, polegajce na odgadywaniu chiskich przysw. Kiedy gra dziaaa wadliwie - co byo zamierzonym celem autora - komputer reagowa w dwojaki sposb:

q                                      standardowo To nie jest poprawna odpowied

q                                      kurtuazyjne Przepraszamy, e podane wskazwki nie okazay si dla ciebie pomocne. Sprbuj jeszcze raz

Tzneg stwierdzi, i komunikaty typu Krytyczny bd, bd Wprowad poprawny PIN KOD zniechcaj uytkownikw, i powinny by one zastpione bardziej uprzejmymi (Parzuchowski, 2004, s.6). B. Reeves i C. Nass, przedstawiaj koncepcj rwnania mediw (media equation), wedug ktrej, ludzie traktuj media tak, jakby to byy ywe, spoecznie reagujce istoty. Ich zdaniem naszym kontaktom z mediami towarzysz takie same zasady, jak normalnemu yciu spoecznemu, bowiem nie posiadamy zdolnoci odrniania prawdziwych relacji interpersonalnych, od kontaktw z pozbawion wiadomoci i intelektu maszyn (Gakowski, 2004, s.186). Z pewnoci system Windows naley uzna, za system mao przyjazny uytkownikowi, bowiem komunikaty przez niego wydawane maj charakter stricte formalny, bez odniesienia do osoby.

Jak susznie zauwaa W. Duch, komputery doskonale sprawdzaj si w roli kozw ofiarnych. Redaktorzy gazet coraz czciej swe bdy zrzucaj na komputer, ktry popenia literwki, miast przeprosi autora (Duch, 1997). Naley przyzna racj Postmanowi, i nieco paradoksalnie brzmi sowa, i ludzie s podobni do maszyn, poprzez stwierdzenie, e ludzie prawie niczym nie rni si od maszyn, a w konsekwencji absurdalne stwierdzenie, e ludzie s maszynami. Metafora czowieka-maszyny waciwie na stae wtargna do naszego ycia (Postman, 2004). Zdarzyo mi si usysze stwierdzenie o zresetowaniu dysku, co miao oznacza, odstresowanie si, poprzez stan upojenia alkoholowego. Komputery traktowane s jak osoby ludzkie, mwimy e atakuj je robaki czyli de facto ywe organizmy, czy wirusy. Z pewnoci nierzadko bylimy wiadkami sytuacji, gdy tumaczono nam niemono wykonania jakiego zadania bo komputery si zawiesiy komputer bywa tutaj traktowany, jako jednostka autonomiczna, na ktr nie bardzo wiadomo jak wpyn. To take moim zdaniem przejaw traktowania komputera-maszyny, jako ywej istoty, mogce mie ze dni, czy chwilowe kaprysy. Oczywicie bardzo czsto niemono wykonania jakiego zadania wynika, z braku umiejtnoci obsugi. Niezwykle trafn jest tu metafora opisw Postmana, do kafkowskiego Procesu, w ktrym Jzef K. zostaje oskarony problem w tym, e nie wie przez kogo i o co. Moje spostrzeenia potwierdzaj wyniki bada prowadzonych przez Zakad Spoeczestwa Informacyjnego Uniwersytetu Szczeciskiego. W badaniu tym, badano tzw. spoeczny odbir informatyki, oto spostrzeenia (Szewczyk, 2002):

q                                      na drzwiach wisi karteczka bank zamknity, bo popsuy si komputery

q                                      NIP przelemy Panu poczt, bo system si zawiesi, a informatyk przychodzi do nas tylko w czwartki

q                                      odpowied dostanie Pan za tydzie bo trzeba to wprowadzi do komputera, a osoba, ktra go potrafi obsugiwa jest na zwolnieniu.

q                                      tak policzy komputer i wida tak musi by, najwyej moe Pan zoy odwoanie do kierownika, ale i on niewiele poradzi, bo program dostalimy z centrali!

q                                      dlaczego teraz sprzeda kadego biletu trwa 15 minut, a nie jak poprzednio 5? To przez ten komputer! itd. itd.

Powysze wydawa by si mogo nieco sit-comowe wypowiedzi s przeraajco prawdziwe. Komputer-maszyn, traktuje si tutaj jak autonomiczn jednostk niezalen od woli czowieka, rzdzc si swymi wasnymi prawami. Aby jeszcze dobitniej wykaza prawdziwo postawionej tezy, i traktujemy komputer, jak yw istot przytocz kilka autentycznych wypowiedzi, jakie udao mi si znale na forum dyskusyjnym Mj kochany komputerek do spki z jeszcze kochaszym XP, postanowili mnie niele wkurzy. Za chiny nie jestem w stanie uruchomi adnej gry, ktra do dziaania potrzebuje CD, kochany komputerek twierdzi, e na pycie mam zainstalowany procesor z zegarem 558 MHz () lub uparcie twierdzi, e mam 500 MB twardziela podczas gdy miaem 2 GB, Mj kochany komputerek te nienawidzi tej mapy ca swoj moc obliczeniow. Przyjrzyjmy si jakich sformuowa uywaj forumowicze, ich zdaniem komputer moe mie cechy typowo ludzkie, moe by uparty uparcie twierdzi, zoliwy Oj, Vermi, znw Ci te mylniki zoliwy komputer pozamienia w numerki, No nie ja, to zoliwy komputer si zaci i zanim zdyem zauway, e wysya :-), moe nawet odczuwa i to skrajnie negatywne emocje nienawidzi tej mapy, ba komputer moe nawet samodzielnie podejmowa decyzje - Mj kochany komputerek do spki z jeszcze kochaszym XP, postanowili mnie niele wkurzy. Oczywicie animizacja komputera ma take negatywny wydwik, bowiem ma on swoje fochy i humory, reagujc na wzr istoty ludzkiej, o czym pisaam ju wczeniej - Mam pewien problem mj gupi komputer nie chce si wcza, gupi komputer :( Nowy dysk mu si nie podoba, a gupi komputer, nie do, e nie chce tego textu zamieni, to nawet go nie znajduje, to nie ja, to wszystko ten niedobry komputer;)). Wielu w stosunku do komputera uywa negatywnych emocjonalnie sformuowa, jak chociaby wredny, czy bezczelny, szczeglnie wtedy, gdy nie s w stanie nad nim panowa Pitnuj mj wredny komputer za to, e zacz si bezczelnie wiesza, podczas zapisywania grafiki wredny komputer z IE zamiast jpg usiuje nagra Bez tytuu. Bmp, bezczelny komputer zgasza na dodatek e dokument si wydrukowa.

Powoujc si na B. Reevesa i C. Nassa mona by powiedzie, e komputery s tylko i wycznie narzdziami, sprztem technicznym, nie za uczestnikami ycia spoecznego nic bardziej mylnego powtrz za Reevesem i Nassem. Ci ktrzy s przekonani, i owo mylenie mediw z rzeczywistoci jest domen ludzi starszych lub tych ktrych technologia oszaamia s w bdzie zjawisko to dotyczy wszystkich poczwszy od komputerowych ignorantw po programistw komputerowych doskonale obeznanych w obsudze komputera (Reeves i Nass, 2000). Badacze pisz wprost powszechnie przyjmowanym zaoeniem dotyczcym technologii jest to, e ludzie, traktujc rodki przekazu i przetwarzania danych jak istoty ludzkie, popeniaj grzech antropomorfizmu, faszywej wiary, i przedmioty nieoywione s ludmi () reakcje spoeczne s powszechne nawet wtedy, gdy ludzie wiedz, e s one niewaciwe (tame, s.23). Dlaczego tak si dzieje? cytowani autorzy uwaaj, i jest to wynik nie przystosowania naszego mzgu do XX wiecznych technologii, bowiem nasz mzg rozwija si w wiecie, w ktrym wszystkie postrzegane przedmioty byy realnymi przedmiotami fizycznymi, to co wydawao si rzeczywiste rzeczywicie takim byo.

Czy nie zdarzyo si niejednemu z nas rozmawia z komputerem, gaska go lub chwali za dobrze wykonanie zadanie? Byam nawet wiadkiem swoistego zaklinania rzeczywistoci, poprzez gaskanie skanera, byleby by tylko si nie zawiesi. Praktyki wykonywane w stosunku do maszyn, czsto maj charakter wrcz magiczny, majcy na celu odczynienie zej rzeczywistoci, jeden z Internautw pisze ona ma cigle pretensje, e gaskam komputer i klawisze. Naley zauway i animizacja komputera prowadzi do bardzo emocjonalnego stosunku uytkownikw do maszyny pewnego razu mj kochany komputerek zacz zachowywa si strasznie niestabilnie, liczne wyjtki krytyczne, bdy procesw, bdy programw. zawiesza si bez powodu i musiaem go resetowa na twardo, 2 dni temu pad mi mj kochany komputerek, chciabym odda komu w dobre raczki mj kochany komputerek, a mj kochany komputerek jest tylko mj, Moja Atlantis nie jest za, czasami ma swoje narowy, ale generalnie bardzo miy komputer :), Favorek - to bardzo miy komputer, posiadajcy raczej same pozytywne cechy. Obok silnie emocjonalnie nacechowanych przymiotnikw, takich jak kochany, czy miy, Internauci stosuj w stosunku do nich epitet cudowny, gdy ich zdaniem, ich maszyny s wyjtkowe, magiczne, niepowtarzalne normalnie to by cudowny komputer mia w sobie to co, co tajemniczego co mistycznego co w sobie mia czego nie maj te wszystkie klony. Animizacja komputera prowadzi do tego, i odczuwa od ludzkie potrzeby takie jak np. aknienie z prdem to mam tyle do czynienia, e mj kochany komputerek go spoywa.

Metafora czowieka - komputera na stae wpisaa si w nasze ycie. Oto jeden z przykadw, funkcjonujcych w formie artu, gdzie wiat technologii przenika si ze wiatem rzeczywistym

Drogi serwisie techniczny!

W ubiegym roku zmieniam chopaka na ma i zauwayam znaczny spadek wydajnoci dziaania, w szczeglnoci w aplikacjach kwiaty i biuteria, ktre dziaay dotychczas bez zarzutu w chopaku. Dodatkowo m - widocznie samoistnie - odinstalowa kilka bardzo wartociowych programw takich jak romans i zainteresowanie, a w zamian zainstalowa zupenie przeze mnie niechciane aplikacje pika nona i boks. Rozmowa nie dziaa zupenie, a aplikacja sprztanie domu po prostu zawiesza system. Uruchamiaam aplikacje wsparcia ktnia aby naprawi problem, ale bezskutecznie.

/-/Desperatka.

Droga Desperatko!

Na wstpie pragniemy zwrci Twoj uwag, i chopak jest pakietem rozrywkowym, podczas gdy M jest systemem operacyjnym. Sprbuj wprowadzi komend: C:\\mylaam_e_mnie_kochasz, cign zy oraz zainstalowa win. Jeli wszystko zadziaa jak powinno, m powinien automatycznie wczy aplikacje biuteria i kwiaty. Pamitaj jednak, i naduywanie tych aplikacji moe doprowadzi ma do wystpienia bdu grobowa_cisza lub piwo. Piwo jest bardzo nieprzyjemnym programem, ktry w pewnych sytuacjach moe wcza plik gone_chrapanie.MP3 Cokolwiek by robia, pamitaj jednak, eby nie instalowa teciowej. Nie prbuj te instalowa nowego programu chopak. To nie s wsppracujce aplikacje i zniszcz ma. Sumujc: m jest wspaniaym programem, ale ma ograniczon pami i nie moe szybko wcza nowych funkcji. Musisz przemyle moliwo zakupu dodatkowego oprogramowania dla poprawienia pamici i wydajnoci. Ja osobicie polecam gorce_jedzenie lub sex_bielizn .

Powodzenia, /-/ Serwis techniczny.

Przytoczony powyej przykad ma-komputera, dobitnie wskazuje, jak bardzo wiat technologii zagoci w naszym yciu. W sytuacji wystpujcych konfliktw maeskich, wspmaonka zwraca si nie do psychologa rodzinnego, a serwisu technicznego, ktry ma jej pomc zniwelowa znaczny spadek wydajnoci. Cay tekst peen jest fachowej terminologii, jakiej uywa si w stosunku do komputera-maszyny. Stosowana terminologia typu aplikacje, instalacja, wprowadzenie komendy, wystpienie bdu, dodatkowe oprogramowanie, niedawno zarezerwowane dla wskiego grona specjalistw - informatykw, z powodzeniem wkracza do naszego ycia, przestajc by ju tematem tabu. O gbokim zadomowieniu si w naszym jzyku terminologii typowo informatycznej wiadczy dobitnie powyszy przykad, bowiem specjalistyczne sformuowania staj si form artu i aby byy zrozumiane przez czytelnikw, musz oni z atwoci radzi sobie z ich interpretacj i stosowaniem.

Jaki wic powinien by waciwy stosunek do komputerw, czy powinna by to relacja oparta o dominacj, rwno, czy wrcz przeciwnie ulego? Przywoywani badacze Reeves i Nass uwaaj, i istnieje szereg pogldw na t kwesti. Wedug jednych komputery powinny by traktowane jako narzdzia, a wic winny podlega uytkownikowi. Inni twierdz, e komputer winien by traktowany jako mistrz, sprawujcy zwierzchnictwo w stosunku do uytkownika, komputer jest tutaj traktowany jako kreator, autonomiczny czynnik, przewodnik. Wedug Reevesa i Nassa relacje czowiek-komputer winny by wyrwnane, wymienne Komputery s tylko maszynami i nie powinno si zachca ludzi, aby myleli o nich inaczej () Ludzie i maszyny naprawd zale od siebie nawzajem. Maszyny nie mog dziaa skutecznie bez udziau ludzi i mimo e sytuacja przeciwna jest z pewnoci moliwa, nowoczesne spoeczestwo usiuje wykorzysta maszyny w coraz wikszym stopniu (Reeves i Nass, 2000, s.190-191). Dopiero uwiadomienie sobie symptomw odurzenia technologicznego moe zdaniem Nasibitta pomc w zrozumieniu roli jak technologia odgrywa, czy te mogaby odgrywa w naszym yciu. Trzewa, realistyczna ocena technologii, pozwala wedug autora - rzeczowo oceni znaczenie technologii wypracowujc odpowiedni do nich stosunek. Wedug twrcy High tech high touch ju dzisiaj mona zacz przewidywa kierunki rozwoju nowych technologii i debatowa nad ich zaletami oraz konsekwencjami. J. Naisbitt przytacza suszne moim zdaniem sowa J. Selovera, ktry twierdzi, i jeli kocha si technologi, to postpuje si z ni ostronie, bez lekkomylnoci. Uytkownicy technologii winni j ksztatowa, zamiast j odrzuca tak jak to robi technofobowie, czy lepo jej ufa tak jak to czyni technofile Podtruci kuszcymi technologicznymi przyjemnociami i obietnicami nie zauwaamy - zdaniem autora na konsekwencje jakie technologia ze sob niesie, zastanawiajc si dlaczego przyszo jest tak nieprzewidywalna. Amerykanie zdaniem twrcy High tech high touch przyznajc technologii specjalny status traktuj j jako co z gry nadanego, co nie wymaga adnej refleksji (Naisbitt, 2003). Parafrazujc sowa M. McLuhana, ktry stwierdzi nie wiem, kto odkry wod, ale z pewnoci nie bya to ryba, analogicznie uytkownicy nowych technologii zanurzeni w oceanie udogodnie technicznych, nie potrafi zdefiniowa dokd owa technologia ich zaprowadzi.

M. Koodziejczyk (Polityka 01/2005) opisuje znamienny proces sdowy, w ktrym na sprawie rozwodowej m powtarza, niczym tantryczne mody uwaam, e ten rozwd wynika z komputera. Jak pisze Koodziejczyk komputer IBM PC mia wypeni luk po mierci mamy Goki. M od razu go znienawidzi. Traktowa jak istot yw, ktra zagraa jego przewodnictwu w stadzie. IBM mia pami jak czowiek, odpowiada na zadane pytania i suy jako skrzynka kontaktowa z ludmi w Polsce (a gdyby zna jzyki, to na wiecie). M nie zna sw logowa, sejwowa, apdejtowa i nie wiedzia, dlaczego dyski maj swoj stacj. ona posugiwaa si jakim niebezpiecznym jzykiem. Co gorsza, okazao si, e dzieci doskonale j rozumiej () Goka mwia koleankom z miasteczka W., e IBM bawi, uczy i wychowuje.

C. Stoll stawia do odwan hipotez, i komputer wcale nie jest narzdziem, a staje si nim de facto korzystajcy z komputera czowiek. Nazywanie komputera narzdziem wywouje w nas odczucie bycia rzemielnikiem, czowiekiem obdarzonym zdolnociami manualnymi twierdzi Stoll. Jego zdaniem komputer dla wielu staje si narzdziem, ktre miaoby nas uwolni od mylenia (Stoll, 2000, s.57). Niestety w epoce komputerw ludzie twrczy s skazani na wymarcie. Zdaniem Stolla kto, kto w myleniu kieruje si wsko pojmowan logik, czyli myli cyfrowo, jak komputer, traci w kocu zdolno do przeskakiwania konceptualnych murw. Komputery sprzyjaj tym, ktrzy potrafi rygorystycznie trzyma si sztywnych regu () Zyskuj na tym nudziarze, a trac osoby twrcze i pomysowe, gdy komputery zawaj rozumowanie i dziaanie do narzuconych cieek (Stoll, 2000, s.58). Podobnego zdania jest J. Bolter, ktry uwaa, i wiek komputerowy niesie ze sob degradujce i niebezpieczne aspekty, ktrych wynikiem jest niedocenianie ludzkich zdolnoci (Bolter, 2002, s.362).

Oczywicie moemy za N. Postmanem zapyta jaki problem rozwizuje komputer i Internet, ktry zauwaa Jestemy ludmi, ktrzy mierz swoje ycie w sekundach. Pi sekund zaoszczdzonych tu, pi sekund zaoszczdzonych tam, a na koniec dnia moe okaza si, e zaoszczdzilimy minut. W cigu roku zyskamy moe ponad pi godzin. Umierajc moemy by z siebie zadowoleni, wiedzc, e zyskalimy ptora miesica, nikt jednak nie zapyta: ale po co? (Postman, 1999, s.50-51). Postmanowi zdaje si wtrowa nasz czoowy fantasta S. Lem. Niemal we wszystkich swoich felietonach stara si nas przekona, e komputery to zo konieczne, waciwie tylko wprowadzaj chaos w nasze ycie i wicej z nimi kopotu, ni dobrodziejstw, a komputerowych zagroe naley upatrywa wszdzie, bowiem kady moe podsucha kadego, ukra pienidze z konta lub wywoa zamach terrorystyczny komputery i sie internetowa, to prawdziwa puszka Pandory.

Komputer izoluje czy czy

Wskazuje si, i mona wytypowa wiele przykadw na to, i technologie informacyjne nie tylko nie powikszaj rozpadu wizi spoecznych, ale w niektrych przypadkach, nawet go redukuj. Spoeczestwa informacyjne, cho zdominowane przez technologie, stawia na gr z ludmi, ktra zastpia gr z przygod. Owa gra z ludmi sprzyja powstawianiu wielu dobrze patnych zawodw w takich obszarach jak: zarzdzanie, media, treningi osobowoci, komunikacja, reklama, informacja, public relations, image-making, czy marketing. Krzysztofek wskazuje, i mona zaryzykowa stwierdzenie, i spoeczestwo informacyjne, przywraca wiele instytucji wyrugowanych przez epok przemysow tj. warsztat rodzinny, ktry obecnie skupia si wok komputera oraz mae wsplnoty ponadrodzinne plemiona sieciowe (Krzysztofek, 2002, s.101).

Podobnego zdania o niesusznoci przekonania, i komputer i sieci internetowe oddalay ludzi od siebie jest M. cibior. Powoujc si na Rheingolda twierdzi, i to raczej w normalnym yciu dochodzi do zaniku tych relacji, za cyberprzestrze jest miejscem, gdzie mog by odbudowywane, pozwalajc przywrci do ycie te elementy ycia spoecznego, ktre s w zaniku. Internet jest najlepszym z narzdzi komunikacyjnych, umoliwiajc powstawanie nowych, wirtualnych spoecznoci, dostarczajc poczucia uczestnictwa we wsplnocie, majcej te same cele i dzielcej wsplne wartoci. Niezwykle interesujcym wydaje si by fakt, i proces organizacji w Internecie, nie jest kierowany odgrnie, komunikacja przebiega pomidzy wczeniej niezalenymi, zdecentralizowanym sieciami ludzi, ktrzy kontaktujc si wzajemnie, koordynuj swoje dziaania. Owe rozczne, poziome siatki nazywa si heterarchiami, w odrnieniu od hierarchii, ktre maj pionowa struktur zalenoci (cibior 2003).

J. Katz stwierdza, i moemy mwi o zupenie odrbnej grupie Obywateli Cyfrowych, ktrzy s ludmi dobrze poinformowanymi, otwartymi, zaangaowanymi, cenicymi sobie wolno, dumnymi ze swojej kultury i oddanymi sprawie wolnego spoeczestwa, ktre t kultur stworzyo (Katz, 1997, s.68-82). Zupenie odmienne zdanie prezentuje P. Wallace, ktra twierdzi i uytkownicy Internetu nie tworz zwartej grupy, lecz od czasu do czasu wydarza si co, co doprowadza ich do szau i sprawia, e si jednocz, zwaszcza gdy chodzi o zagroenie ze strony obcej grupy lub nadrzdny cel, do ktrego wikszo przywizuje du wag (Wallach, 2001, s.140).

Moim zdaniem mona mwi o spoecznociach wirtualnych[3], kadc jednak akcent nie na wspln przestrze, a raczej na funkcj wsparcia. Doskonale nowy rodzaj spoecznoci opisuje definicja B. Wellmana spoecznoci s sieciami wizi midzyludzkich, ktre s rdem ycia towarzyskiego, wsparcia, informacji, poczucia przynalenoci i tosamoci spoecznej (Wellman, 2001). Tradycyjnie pojmowane spoecznoci - w socjologicznym rozumieniu tego sowa opieray si na wsplnocie wartoci i organizacji. Obecnie spoecznoci budowane s w oparciu o wybory jednostkowe, w zalenoci od wasnych zainteresowa, czy pogldw. Wedug B. Wellmana i M. Gulii w Ameryce Pnocnej na jedn osob przypada przecitnie ponad 1000 zwizkw, z czego tylko 50 stanowi zwizki silne. Budulcem dla bliskich wizi jest gwnie rodzina, za drugorzdnie miejsce zamieszkania przecitnie mieszkaniec Ameryki Pnocnej zna okoo 12 ssiadw, ale tylko z jednym cz go bliskie zwizki (Wellman, Gulia, 1999, s. 331-36).

Stwierdzi naley, i rewolucja Internetowa wiedzie nas do ewolucji zwizkw spoecznych opartych o wysoki stopie indywidualizmu. Nie jest to trend kulturowy, a raczej zakorzeniony w naszej kulturze materialnej system wartoci i przekona wpywajcy na nasz percepcj rzeczywistoci. Po przejciu od zwizkw opartych na wiziach pierwotnych osadzonych w rodzinie i spoecznoci, przez zwizki wtrne osadzone w stowarzyszeniach, przechodzimy do zwizkw trzeciego rzdu, ktre B. Wellman nazywa spoecznociami spersonalizowanymi osadzonymi na sieciach wok jednostki (Castells, 2003, s.149). Ten zindywidualizowany stosunek do spoeczestwa wynika z pewnego obowizujcego wzoru ycia spoecznego, zanurzonego w kapitalizmie, kryzysie patriarchatu, kryzysie legitymizacji wadzy oraz nowych wzorw urbanizacji.

Uwaam, i waciwym byoby okrelanie wsplnot wirtualnych jako pewnego typu wsplnot wyobraonych, ale nie w sensie takim jak to opisywa brytyjski historyk B. Anderson (Anderson, 1997) tj. wsplnot skonstruowanych ideologicznie, niejako wmwionych ludziom bez mocnych podstaw realnych mam tu na myli wsplnoty wyobraone w rozumieniu P. Sztompki tj. takie, w ktrych wi spoeczna ma jedynie charakter subiektywny, a brak jest wizi obiektywnej i behawioralnej (Sztompka, 2002). Sdz, i w przypadku wsplnot wirtualnych niemal wszystkie komponenty definiens grup spoeczn pozostaj zachowane wyczajc wi obiektywn, chocia czsto i ten rodzaj wizi wystpuje, szczeglnie w przypadku grup okrelonych tematycznie np. kanay rozmw dla nastolatkw, grupy dyskusyjne dla naukowcw fizykw, kobiet-matek etc. Coraz czciej wi behawioralna jest mocno akcentowana w przypadku Internautw. Jednym z najnowszych osigni internetowych spoecznoci jest Flash Mob, byskawiczny, szybki tok, ktry czy w sobie setki nieznajomych ludzi, ktrzy spotykaj si dokonujc jaki dziaa, by rwnie szybko i niepostrzeenie znikn. A. Cygankow opisujc zjawisko Flash mob pisze Anonimowy organizator znany tylko jako Bill napisa w e-mailu: zbieramy si w supermarkecie, rozwaamy zakup dywanu (nazwa dla zmyki: makata mioci) i wychodzimy po dziesiciu minutach. W jednym czasie sklep nawiedzio okoo stu osb, kady udawa, e dziaa samodzielnie. Okryli dywan i uwanie ogldali (Cygankow, 2003). Akcesja do udziau, w szybkim toku, jest zupenie dobrowolna, nie ma te ona adnej wymowy politycznej, czy te przywdcy. Po Internecie kry e-mail z informacj dla zainteresowanych. Cygankow twierdzi, i Flash mob jest wyrazem tsknoty za tworzeniem spontanicznych wizi, ktre s poza zasigiem formalnych struktur, biznesowych i rzdowych (tame).

Korzystajcy z Internetu zaspokajaj w nim swoje potrzeby komunikacyjne i informacyjne, dostrzegaj i akceptuj wsplne wartoci, jak: swoboda wypowiedzi, czy tolerancja, stosuj si do pewnych ustale, czy przyjtych norm postpowania (np. netykieta). Internauci maj take poczucie wasnej odrbnoci nazywajc siebie Internautami, uytkownikami Internetu, obywatelami sieci (od ang. netizens network citizens). Wymieniane przez Szczepaskiego funkcje czonka konieczne do zaistnienia grupy spoecznej, rwnie dochodz do gosu w Internecie. Internauci dostrzegaj specyficzne dla Internetu problemy m.in. rozwj i jego funkcjonowanie, zachowanie prywatnoci, zachowanie si nowych uytkownikw (Zieliski 1997).

Z bada przeprowadzonych na AGH 16,8% badanych, dostrzega rnice pomidzy internautami, a ludmi nie korzystajcymi z Internetu. Wedug badanych Internauci (Maksymowicz, 2001, s.95):

q                                      posiadaj wikszy ni inni ludzie zasb wiedzy oglnej

q                                      s bardziej zorientowani w nowociach wiatowych

q                                      s komunikatywni i dociekliwi

q                                      maj rozwinit wyobrani

q                                      uznaj si za lepszych od innych, za elit

q                                      cechuje ich umiejtno sprawnego, szybkiego zdobywania informacji

q                                      potrafi lepiej ni inni posugiwa si komputerem

Wrd wad Internautw, badani studenci I roku wymieniaj:

q                                      zbyt wiele czasu spdzaj przy komputerze, s od niego uzalenieni

q                                      izoluj si od realnego wiata

q                                      maj problemy z nawizywaniem kontaktw osobistych z innymi ludmi

q                                      nie potrafi rozmawia na inne tematy, nie zwizane z komputerem, maj problemy z nawizywaniem kontaktw osobistych z innymi ludmi

A. Maksymowicz podkrela, i badani studenci neguj fakt, jakoby dostp do Internetu zmienia ich, w jakociowo odrbn kategori ludzi, formuujc now generacj, odcinajc modych, od zastanego porzdku spoecznego (tame, s.96).

Trudno dzisiaj bezrefleksyjnie powiedzie, i komputer to tylko i wycznie bezduszna maszyna. O ile intuicyjnie wyczuwamy, e tak jest, o tyle rzeczywisto dostarcza nam zupenie innych faktw. Komputer jako bolterowska technologia definiujca ju dawno sta si czym wicej, ni tylko kolejnym narzdziem modyfikujcym nasz egzystencj. W stosunku do niego odczuwamy wiele dychotomicznych emocji, zarwno tych skrajnie pozytywnych, jak i skrajnie negatywnych. W bdzie s ci, ktrzy twierdz, e grzech antropomorfizacji dotyczy tylko i wycznie ludzi starszych, wykazujcych ignorancj w posugiwaniu si now technologi. Grzech antropomorfizmu jest rwnie powszechny, jak grzech pierworodny i nawet komputerowi specjalici go popeniaj.

Streszczenie

Artyku stanowi prb okrelenia miejsca komputera, jako bolterowskiej technologii definiujcej we wspczesnym spoeczestwie. Autorka dokonuje egzegezy antropomorfizmu, jakim obdarzaj ludzie komputery, niezalenie od statusu spoecznego zarwno komputerowych ignorantw, ale rwnie programistw komputerowych doskonale obeznanych w obsudze komputera. Artyku stara si eksplikowa na czym powinien polega waciwy stosunek do komputera, jako technologii, ktra zdominowaa niemal wszystkie dziedziny naszego ycia.

Summary

Incarnate anthropomorphism - computer like a person.

Its difficult to say today, that computer is only and exclusively unfeeling machine. If we feel intuitively that it yes, about so many reality delivers us different facts completely. He computer as Bolter defining technology stood something more already long ago, than only next modifying our existence tool. We in relation to him feel many dichotomous emotions, both these extremely positive, as and extremely negative. These in mistake are, which they claim that the sin of antrpomorphization concerns only and exclusively older men, showing ignorance in help new technology. The sin of anthropomorphism is equally general as first-born sin and even computer experts commit him.

Literatura

2.       Anderson, B. (1997). Wsplnoty wyobraone. Krakw: Znak

3.       Bolter, J. D. (1990). Czowiek Turinga. Warszawa: PIW.

4.       Bolter, J.D. (2002). Komputer: maszyna i narzdzie, w: M. Hopfinger (red.) Nowe media w komunikacji spoecznej XX wieku, Warszawa: Oficyna Naukowa.

5.       Burszta, W. J. (2003). Internetowa polis w trzech krtkich odsonach. w: W. J. Burszta. Ekran, mit, rzeczywisto. Warszawa: Twj Styl.

6.       Castells, M. (2003). Galaktyka Internetu. Pozna: Rebis.

7.       Cygankow, A. (2003). Znikajcy tok. http://technopolis.onet.pl/490,1126482,artykul.html

8.       Dyson, F. J. (2001). Soce, genom, Internet, Warszawa: PWN.

9.       Duch, W. (1997). Fascynujcy wiat komputerw, Pozna: NAKOM.

10.    Eriksen, T.H. (2003). Tyrania chwili, Warszawa: PIW.

11.    Fromm, E. 2002. Wspczesne spoeczestwo technologiczne. w: M. Hopfinger (red.) Nowe media w komunikacji spoecznej XX wieku. Warszawa: Oficyna Naukowa.

12.    Gakowski, J. (2004). Internet a rzeczywisto wirtualna, w: M. Radochoski, B. Przywara (red.), Jednostka-grupa-cybersie. Psychologiczne, spoeczno-kulturowe i edukacyjne aspekty spoeczestwa informacyjnego, Rzeszw: WSIiZ.

13.    Jonscher, C. (2001). ycie okablowane, Warszawa: MUZA.

14.    Katz, J. (1997). The digital citizen. w: Wired, No 12.

15.    Koodziejczyk, M. (2005). Powrt z wirtualu, w: Polityka nr 1.

16.    Krzysztofek K. (2002). Homo mobilis: style ycia i aktywnoci w spoeczestwie informacyjnym, w: W. Cellary, Polska w drodze do globalnego spoeczestwa informacyjnego. Raport o rozwoju spoecznym, UNDP, Warszawa

17.    Krzysztofek, K. i Szczepaski, M. (2002). Zrozumie rozwj. Od spoeczestw tradycyjnych do informacyjnych, Katowice: Ul.

18.    Levinson E. (1999). Mikkie ostrze, MUZA, Warszawa.

19.    ukasik, A. i Gelleta, K. (2004). Potrzeba aprobaty spoecznej jako zmienna psychologiczna profilujca korzystanie z Internetu, w: M. Radochoski, B. Przywara (red.), Jednostka-grupa-cybersie. Psychologiczne, spoeczno-kulturowe i edukacyjne aspekty spoeczestwa informacyjnego, Rzeszw: WSIiZ.

20.    Maksymowicz, A. (2001). Ksztatowanie si relacji interpersonalnych w mikrospoecznoci informacyjnej w: L. Haber (red.) Mikrospoeczno informacyjna: na przykadzie miasteczka internetowego Akademii Grniczo-Hutniczej, Krakw: AGH.

21.    Naisbitt, J. (2003). High tech high touch, Zysk i S-ka

22.    Parzuchowski, M. (2004). Grzeczny komputer, w: Charaktery nr 9

23.    Postman, N. (2004). Technopol. Triumf techniki nad kultur, Warszawa: MUZA.

24.    Postman, N. (1999). W stron XVIII stulecia, Warszawa: PIW.

25.    Reeves, B. i Nass, C. (2000). Media i ludzie, Warszawa: PIW.

26.    Sieko, M. (2002). Czowiek w pajczynie. Internet jako zjawisko kulturowe. Wrocaw: ATUT.

27.    Strzeszewski, M. (1999). Co dobrego przynis wiatu XX wiek?, Komunikat CBOS, 183

28.    Stoll, C. (2000). Krzemowe remedium, Pozna: Rebis.

29.    Szewczyk, A. (2002). Spoeczestwo informacyjne utopia czy rzeczywisto, w: Transformacje 2002 /1-4

30.    Sztompka, P. (2002). Socjologia, Krakw: Znak.

31.    cibior, M. (2003). Mobilne spoecznoci. http://technopolis.onet.pl/370,1112689,2,artykul_typ.html

32.    Turski, W. (1980). Nie sam informatyk, Warszawa: PIW.

33.    Wallace, P. (2001). Psychologia Internetu. Pozna: Rebis.

34.    Wellman, B. i Milena G. (1999). Net surfers dont ride alone: virtual communities as communities. W: Barry Wellman. Networks in the Global Village. Westview Press: Boulder.

35.    Wellman, B. (2001). Physical place and cyberplace: the rise of networked individualism. W: International Journal of Urban and Regional research. No 1.

36.    Zawojski, P. (2002). Monitory miedzy nami. O byciu razem i osobno w cyberprzestrzeni, w: A. Gwd, P. Zawojski, (red.) Wiek ekranw, Krakw: Rabid.

37.    Zieliski, J. (1997). Ideologia Internetu. http://www.winter.pl/internet/ideologia.html

 

serwis umoliwiajcy profesjonalne przygotowanie ankiet:: eBadania.pl