Magdalena Szpunar

skany publikacji::   DJVU PDF
Przy cytowaniu zastosuj nastpujcy opis bibliograficzny:
Magdalena Szpunar,
Digital divide, a nowe formy stratyfikacji spoecznej w spoeczestwie informacyjnym - prba typologizacji,
K. Wdz, T. Wieczorek (red.), Spoeczestwo informacyjne, WSB, 2007, s. 38-48

Rozdzia

Digital divide, a nowe formy stratyfikacji spoecznej w spoeczestwie informacyjnym - prba typologizacji[1]

Magdalena Szpunar

Wysza Szkoa Informatyki i Zarzdzania w Rzeszowie
mszpunar@wsiz.rzeszow.pl

Streszczenie

Artyku podejmuje kwestie zwizane z cyfrowym podziaem. Autorka zwraca uwag na utopijny charakter spoeczestwa informacyjnego, ktre goszc egalitaryzm, jeszcze bardziej pogbia istniejce nierwnoci pomidzy ludmi, a nawet generuje powstawanie nowych. Autorka wskazuje, jakie osoby naraone s szczeglnie na cyfrowe wykluczenie oraz gdzie naley upatrywa przyczyn tego wykluczenia. Artyku ogniskuje uwag na nowych formach stratyfikacji spoecznej, przywoana zostaje koncepcja netokracji i konsumtariatu, jako dominujcych warstw w spoeczestwie informacyjnym.

Koncepcja cyfrowego podziau nadzieje i poraki

Formujce si spoeczestwo informacyjne majce stanowi panaceum na wystpujce nierwnoci pomidzy ludmi, generuje je jeszcze bardziej. Nowe medium komunikacyjne wprowadza nierwnoci spoeczne w nowy wymiar, wymiar cyfrowego wiata dzielcego ludzi na tych, ktrzy posiadaj lub nie, dostp do nowych technologii (por. Szpunar 2005: 97-105). Dostp do informacji jest elementem rnicujcym nasze pooenie spoeczne. Informacja sama w sobie staje si wartoci, gdy daje szanse na podwyszenie swojej pozycji spoecznej, jak i materialnej. Orodki centralne dysponujce wanymi wiadomociami, umiejscowionymi gwnie w aparacie wadzy i rodowiskach opiniotwrczych, mog z atwoci manipulowa pienidzem bd kapitaem politycznym (Malikowski 1999: 155). Rozwarstwienie spoeczne utosamia si czsto z luk informacyjn, ktrej genezy naley szuka w rnicach w umiejtnociach komunikacyjnych pomidzy warstwami o wyszym i niszym statusie, rnicach w iloci przechowywanych informacji ludzie o wyszym statusie znaj waniejsze informacje, potrafi selekcjonowa informacje (Grski 2004: 200). Mit o egalitarnym spoeczestwie informacji staje si mrzonk. Coraz wyranej polaryzuj si szanse w zakresie partycypowania rnych ludzi w spoecznoci Internetu (Tadeusiewicz 2002: 285). Jak susznie zauwaa G. Bhme pozycje jednostki w obrbie caoci spoecznej okrela ju nie tylko status spoeczny i zawd, lecz rwnie dostp do urzdze technicznych i stopie uczestnictwa w systemie technicznym (Bhme 1998: 147). Idea spoeczestwa informacyjnego utopijnie goszca rwno i jednakowe szanse dostpu do globalnej Sieci, daleka jest od ziszczenia si ideau rwnoci. K. Doktorowicz zauwaa, i fragmentaryzacja spoeczestwa, rozwarstwienie ekonomiczne, dyskryminacja przybieraj w spoeczestwie informacyjnym nowe formy (Doktorowicz 1997: 296), nierwnoci nie s niwelowane, a coraz bardziej powikszaj si - informacyjnie biedni versus informacyjnie bogaci, informacyjnie wyedukowani versus informacyjni analfabeci, to nowe dychotomiczne kategorie spoeczne (tame). Zauwaa si, e beneficjentami spoeczestwa informacyjnego staj si jedynie ci, ktrzy maj dostp (ang. access), jak i posiadaj umiejtnoci korzystania z nowych multimediw (Lubaski 2004: 23). Udzia w technice staje si wic zarwno praktyczn koniecznoci, jak i symbolem jakoci partycypacji w yciu spoecznym (Bobryk 2001: 42).

Koncepcja cyfrowego podziau (ang. digital divide) zostaa wysunita przez afroamerykaskiego polityka J. Jaksona, ktry akcentowa rnice w korzystaniu
z komputera i Internetu przez osoby z krajw rozwinitych i rozwijajcych si, pomidzy ludmi o rnym statusie spoeczno-ekonomicznym, pomidzy ludmi na rnych etapach ycia, pomidzy mczyznami i kobietami oraz pomidzy regionami (Fong, Wellman i in. 2001: 2). Jak wskazuje L. Porbski, w skali makro cyfrowy podzia obejmuje takie zmienne jak: poziom dochodu, rasa, pe, czy pochodzenie etniczne (Porbski 2004: 190). Jednake cyfrowy podzia nie przebiega jedynie
w skali makro, ale take pomidzy jednostkami w skali mikro oraz w skali mezuzo w poziomie dostpu i umiejtnoci korzystania z cyfrowych usug przez mieszkacw poszczeglnych wojewdztw, jak chociaby pomidzy wojewdztwami sabo rozwinitymi gospodarczo, peryferyjnymi, takie jak wojewdztwo Podkarpackie,
a wojewdztwem Mazowieckim, czy Wielkopolskim. Jak zauwaaj amerykascy badacze cyfrowy podzia odnosi si do konkretnych rnic pomidzy stopniem komputeryzacji (Fong, Wellman i in. 2001: 2):

     moliwo dostpu do komputerw/Internetu w pracy, w domu, w przestrzeni publicznej, u przyjaci

     moliwoci uzyskania umiejtnoci obsugi komputera i Internetu

Tak wic cyfrowy podzia to nie tylko brak dostpu do globalnej sieci, ale take brak umiejtnoci korzystania. Jak zauwaa T. Goban-Klas i P. Sienkiewicz mimo, i nowe media s skonstruowane jako tzw. user friendly (przyjazne uytkownikowi), znajduj gwnie entuzjastw wrd modziey, powodujc wykluczenie osb starszych. Luka tworzy si rwnie na linii wyksztacenia, a analfabetyzm komputerowy, zdaniem autorw, staje si obecnie tak dotkliwy, jak analfabetyzm literacki (Goban-Klas
i Sienkiewicz 1999: 100-103).

Internet jest tworzony gwnie przez ludzi modych i de facto na nich jest gwnie nastawiony std tak dua dynamika, ruch i jaskrawa ekspresja na licznych stronach WWW. Elementy te, nierzadko nasczone du iloci hiperlinkw dezorientuj ludzi starszych, nie przyzwyczajonych do obcowania z wielowtkowym, multisensowym, nielinearnym tekstem wszystkie te elementy pesz i wprawiaj w zakopotanie ludzi starszych, dla ktrych samo tylko odczytanie ruchomego tekstu na ekranie monitora moe by znaczco trudniejsze ni codzienne czytanie gazety (Tadeusiewicz 2001, s.21).

Cyfrowe wykluczenie bezporednio wie si z wykluczeniem spoecznym rozumianym jako sytuacja, w ktrej jednostki zostaj pozbawione penego uczestnictwa w spoeczestwie. Wykluczenie spoeczne jest pojciem szerszym od pojcia podklasy, gdy akcentuje mechanizmy wykluczania, roni si rwnie od pojcia ubstwa, gdy zwraca uwag na czynniki ktre powoduj, e jednostki i grupy trac szanse, jakie ma wikszo ludzi (Giddens 2004: 346).

Warto rwnie zwrci uwag na sam jzyk stron internetowych, ktry w wielu przypadkach stanowi barier dla jego uytkownikw. Tylko w przypadku 36% internautw jzyk angielskim jest jzykiem ojczystym, a 64% stanowi nie anglojzyczni uytkownicy (http://www.global-reach.biz/globstats/index.php3).

Skazane na cyfrow banicj mog by osoby sabo wyedukowane, psychologicznie obawiajce si nowych technologii. Jak zauwaa A. Grski wrd osb szczeglnie naraonych na wykluczeniem cyfrowym s (Grski 2004: 199):

     osoby niepenosprawne

     osoby o niskim statusie majtkowym, nie mogce sobie pozwoli na zakup sprztu komputerowego i oprogramowania

     osoby o niskim wyksztaceniu, nie majce moliwoci doksztacania si

     osoby obawiajce si nowoci, odnoszce si z rezerw do kontaktu z nowoczesnymi technologiami

     brak wiadomoci, co do skutkw odsunicia od globalnego spoeczestwa informacyjnego

Wskanik digital literacy zwany pimiennoci cyfrow, okrela poziom umiejtnoci zwizanych z komunikowaniem si, zapytaniami, poszukiwaniem i pozyskiwaniem informacji w Internecie. W Polsce wskanik ten w roku 2003 wynosi 0,3[2] i by najniszy wrd pitnastki UE, a wrd 10 krajw Europy rodkowej niszy wskanik uzyskaa jedynie Rumunia (Hoowiski 2005: 30).

Warto zwrci uwag, i cyfrowego wykluczenie naley rozpatrywa w dwch aspektach technologicznym i spoecznym (Chen, Wellman 2003).

dostp

korzystanie

dostp technologiczny

pimienno cyfrowa

infrastruktura ICT (ang. information and communication technology)

sprzt, oprogramowanie, przepustowo

umiejtnoci technologiczne

umiejtnoci spoeczne

dostp spoeczny

spoeczne uycie

- wiadomo

- jzyk

- zawarto

- lokalizacja

- wyszukiwanie informacji

- zaangaowanie obywatelskie

- mobilizacja zasobw

- ruchy spoeczne

 

Podstawowych przyczyn cyfrowego wykluczenia w Polsce naley wic upatrywa w (Hoowiski 2005: 29):

     brakach w umiejtnociach korzystania z technologii informacyjnej i komunikacyjnej, co potwierdza niski dla Polski wskanik digital literacy

     ograniczeniach w dostpie do komputera i Internetu, warunkowanych gwnie wysokimi kosztami sprztu i pocze internetowych

     niskiej wiadomoci spoecznej, przejawiajcej si w braku dostatecznej wiedzy na temat moliwoci praktycznego wykorzystania ICT w yciu codziennym (szczeglnie niska u osb starszych, uboszych, sabo wyksztaconych)

L. Porbski zauwaa, i rozwj nowoczesnych technologii znaczco zwiksza zakres spoecznego wykluczenia, utrudniajc realizacj idei zrwnowaonego rozwoju (Porbski 2004:185), istniejce nierwnoci spoeczne, jeszcze bardziej s pogbiane i zaostrzaj si (Pietrowicz 2004: 256). Cyfrowe nierwnoci nakadaj si na istniejce ju dysproporcje pomidzy ludmi implikujc takie zdarzenia jak (Hoowiski 2005: 33):

     trudnoci ze znalezieniem pracy na zmiennym rynku pracy; dla spoeczestwa informacyjnego charakterystycznym elementem jest permanentny procesu uczenia si

     ograniczenia w podnoszeniu kwalifikacji

     problemy w dostpie do usug publicznych (zaatwianie spraw poprzez Internet)

     ograniczanie moliwoci edukacyjnych (szczeglnie osb z terenw popegeerowskich)

     ograniczenie rozwoju osb niepenosprawnych

Generalnie w kwestii cyfrowego wykluczenia mona zaobserwowa pewne prawidowoci mniejszy dostp charakteryzuje kobiety, osoby starsze, gorzej wyksztacone, o niskich dochodach, pochodzce z obszarw wiejskich i nie posugujce si jzykiem angielskim (Fong, Wellman 2001: 3-4). Rwnie i stan cywilny ma tutaj znaczenie. Gospodarstwa prowadzone przez osoby samotne (nieonate i niezamne) maj trzykrotnie mniejszy dostpu do Internetu (ma go tylko 28,1% gospodarstw w porwnaniu z 60,3 % w wypadku bezdzietnych maestw i rodzin z dziemi), matki samotnie wychowujce dzieci rwnie s
w gorszej sytuacji 30% (Castells 2003: 278-279).

Nowe spoeczestwo nowa stratyfikacja

Wiek dostpu uywajc sformuowania J. Rifkina dewaluuje znaczenie takich wartoci jak dobra materialne, czy posiadanie. Bogactwem staje si obecnie kreatywno czowieka, a si napdow nowej gospodarki staje si kapita intelektualny. Firmy przechodz od stanu posiadania, do dostpu, gdy rodki trwae przestaj by uwaane za aktywa firmy (Rifkin 2003: 8-9). W spoeczestwie informacyjnym zdeprecjonowane zostaje pochodzenie, czy bogactwo, najwaniejsze jest nawizywanie kontaktw, czy inteligencja spoeczna. Oparte o sieci nowe struktury spoeczne gloryfikuj takie wartoci jak dostp do informacji, umiejtno jej absorbowania i sortowania (Bard, Sderqvist 2006: 127-129). Pojawiaj si tutaj dwie dychotomiczne warstwy spoeczne - netokracja i konsumtariat. Konsumtariat to proletariat konsumentw, ktrego czonkiem moe zosta kady. Kosumtariat dokonuje konsumpcji eksploatywnej za pomoc rodkw pieninych, a jego gwna aktywno skierowana jest na konsumpcj, jednake jest to proces sterowany odgrnie - pragnienia s wywoywane za pomoc reklamy. Szczyt nowej piramidy stratyfikacyjnej zajmuj netokraci. Netokratw cechuje konsumpcja imploatywna, pienidze nie maj charakteru priorytetowego, licz si tutaj raczej kontakty i wiedza oraz poczucie przynalenoci do grona nielicznych wybranych, ktrzy maj dostp do ekskluzywnych informacji. Za wejcie do grona netokratw nie mona zapaci pienidzmi, mona jedynie si tam znale oferujc wiedz, kontakty i informacje, ktre mona zaoferowa w zamian. W opartych na sieciach strukturach wadzy trudno bdzie osiga kolejne szczeble kariery, gdy niepisane zasady struktury sieciowej s skomplikowane i dla wielu niedostpne. Mao znaczce jest tutaj pochodzenie, czy bogactwo, najwaniejsze jest nawizywanie kontaktw, czy inteligencja spoeczna (tame).

Rys.1. Piramida sieciowa w spoeczestwie informacyjnym

 

Inn typologi stratyfikacji wysuwa U. Eco twierdzc, i spoeczestwo w erze dostpu podzieli si na trzy klasy (Eco 2002: 539-540):

     proletariuszy, nie majcych dostpu do komputerw i ksiek, uzalenionych od przekazu audiowizualnego, czyli telewizji

     drobnomieszczastwo, ktre umie korzysta z komputera biernie

     nomenklatur, ktra wie, jak wykorzysta komputer do wykonywania analiz, potrafica odrnia informacje wartociowe, od nic nie wnoszcych

Wskazuje on, e nowe gbokie podziay klasowe bd jeszcze bardziej si pogbia. Analogicznie, jak w przypadku typologii wysunitej przez Barda, Sderqvista, typologia Eco zasadza si na wiedzy i umiejtnociach, nie majcych nic wsplnego ze znanej nam z historii, stratyfikacji opartej o bogactwo, czy procesy dziedziczenia. Nowe spoeczestwo eliminuje to co materialne, na korzy wartoci niematerialnych (Rifkin 2003: 180). Typologi Eco nieco modyfikuje
R. Tadeusiewicz wprowadzajc pojcie digitariatu tj. uprzywilejowanej grupy osb, potraficych biegle posugiwa si technikami informatycznymi i przeciwstawnej warstwy proletariatu sieciowego, do ktrego zalicza si osoby, nie potrafice, bd nie mogce korzysta z technik informacyjnych (Tadeusiewicz 2002: 285). Zauwaa si, e znaczenie we wspczesnym spoeczestwie ma jedynie garstka ludzi, ktra wymyla i wprawia w ruch nowe technologie, masy s tutaj mao znaczce. Stawia si hipotez, e na wiecie rzdzi bdzie superklasa nomadw dysponujca rodkami cznoci, produkcji, a podklasa nomadw bdzie jedynie szukaa szans na przeycie. Reszt spoeczestwa bdzie stanowi klas rednia konsumujca masow popkultur (Krzysztofek, Szczepaski 2002: 272).

Z bada przeprowadzonych wrd spoecznoci Akademii Grniczo-Hutniczej wynika, i w przypadku tej spoecznoci moemy mwi o spoecznoci informacyjnej. Digitariat informacyjny tj. grupa najbardziej zaangaowanych uytkownikw Sieci stanowi 70% spoecznoci AGH, cogitariat jako pasywna grupa uytkownikw stanowi 20%, za 10% to osoby pozbawione interakcji z Sieci proletariat informacyjny. Proporcje tych warstw s odwrcone w stosunku do spoeczestw tradycyjnego, w ktrym digitariat stanowi mniejszo (Fiut, Habry 2001: 162).

spoeczno uczelni spoeczno tradycyjna
 

 


Rys. 2. Ukad warstwowy spoecznoci AGH w stosunku do spoecznoci tradycyjnej

Internet jako medium generuje konstytuowanie si czterech podstawowych warstw, z ktrych wyyny spoeczne zajmuje technomerytokracja utosamiana z kultur naukowo-techniczn. Poniszy szczebel naley do hakerw, niezalenych od jakiekolwiek wadzy, propagujcych kultur daru, gdzie presti, szacunek i reputacj otrzymuje si dziki udostpnieniu innym swojej wiedzy, talentu, moliwoci i czasu. Kolejna pozycj zajmuj wirtualni komunitarianie z tworzonymi przez siebie spoecznociami wirtualnymi, traktujcymi Internet jako technologi suca komunikacji poziomej i nowa moliwo wolnej, nieskrpowanej wypowiedzi. Najniszy szczebel zajmuj przedsibiorcy internetowi traktujcy to medium jako rdo zarobku (por. Castells 2003: 47-75).

Zaprezentowana przez Castellsa typologia jest oczywicie tylko jedn z moliwych. Kultury internetu nie naley bowiem traktowa jak monolitu, a truizmem jest stwierdzenie, e Internet jest niezwykle zrnicowany. Internet tak jak kade inne rodowisko pozwala swobodnie funkcjonowa masom, jak i elitom. Masy przekonane o wasnej anonimowoci wyraaj swoje nieskrpowane, nierzadko wulgarne wypowiedzi, przekonujc wielu, e Internet to krlestwo mas, a raczej - uywajc sw J. Chopeckiego motochu. Z pewnoci publiczna agora jak zwyko nazywa si Internet jest doskonaym miejscem na wyraanie swoich myli. Jednake wolno do wypowiedzi implikuje rwnie wolno od wypowiedzi rozumian jako wolno od materiaw, z ktrymi uytkownik w Sieci nie yczy sobie mie stycznoci np. materiay pornograficzne, czy spam (por. Oleksiuk 2004: 145-152). Moliwo nieskrpowanego wyraania swoich myli ma rwnie swoje negatywne strony, jak chociaby zjawisko zwane wojn w sieci (ang. netwars), gdzie przedmiotem walki staj si nie zasoby i terytoria, a informacja i opinia publiczna. Media (w tym gwnie Internet) traktowany jest jako narzdzie ksztatowania wiedzy okrelonych spoeczestw o rzeczywistoci spoecznej. Ujawniane s tutaj informacje, ktre w wielu przypadkach nie miay by szans na wyjcie poza wskie grono wtajemniczonych, a dla wielu rzdw wojny w sieci stanowi powane rdo zagroenia (Giddens 2004: 465-466).

Podsumowanie

Mimo, i z zaoenia kultura Internetu oparta jest o ide rwnoci i wolnoci, tak naprawd jest kultur wykluczania. Kultura techniczna, ktrej twrcami s programici jest bardzo hermetyczna i mimo, e rozprawia si o otwartych, przyjaznych systemach, komputerowi nowicjusze z reguy z now technologi sobie nie radz. Musz opanowa now terminologi pen akronimw, czy zwrotw argonowych, nie mwic o samodzielnej konfiguracji sprztu, czy instalacji oprogramowania. Wielu informatykw bardziej dba o atrakcyjn wizualnie stron graficzn, ni intuicyjno obsugi (Stoll 2000: 75-77). Jzyk Sieci nierzadko bliski slangowi, wiadczy moe o tym, jak bardzo ezoterycznym i nieprzystpnym rodowiskiem jest sie dla osb spoza jej krlestwa (por. Szpunar 2004: 130).

Jak susznie zauwaa C. Stoll wsplnota sieciowa przypomina raczej ekskluzywny klub do ktrego by si dosta trzeba speni cay szereg rytuaw. Mimo opanowania szeregu zabiegw zwizanych z funkcjonowaniem w sieci, z pewnoci nie oferuje ona rwnych szans dla wszystkich. Internet sam w sobie jest niezwykle zrnicowany i w zalenoci od umiejtnoci, daje rne szanse ronym ludziom. S miejsca oglnodostpne, ale take bardzo inkluzywne jak niektre kanay IRC do ktrych mona si jedynie dosta na specjalne zaproszenie ktrego z uczestnikw. Funkcjonuj ju zamknite spoecznoci wirtualne jak np. grono.net, gdzie rejestracj w systemie umoliwia jedynie otrzymanie zaproszenia od osoby, ktra ju naley do danej spoecznoci. Idea zaprosze jest rwnie wykorzystywana przez firm Google w systemie pocztowym. Utworzenie tam konta jest tylko i wycznie moliwe po otrzymaniu zaproszenia od innego uytkownika poczty Google.

Ekskluzywno grupy nie stanowi jednak gwarant na nasze powodzenie w sieci. Jeli nie jest si specjalist w danej dziedzinie, a udziela si wypowiedzi na np. oglnie dostpnym forum, nasze wypowiedzi s ignorowane. Z podobn sytuacj mamy do czynienia, kiedy jestemy pocztkujcymi internautami lub osobami nie znanymi
w danej spoecznoci. Status w grupie internetowej budowany jest poprzez ilo i jako wypowiedzi w Sieci oraz internetowy sta. Niektrzy wrcz by unikn ignorancji lub omieszenia przyjmuj postaw lurkera, polegajc na jedynie biernej obserwacji tego, co dzieje si w Sieci,
bez wykonywania jakichkolwiek dziaa, udziau w jakiejkolwiek dyskusji.

Warto uwiadomi sobie, i w spoeczestwie informacji najwaniejsze staj si kontakty i wiedza danej jednostki, inteligencja spoeczna, a zdeprecjonowane zostaje pochodzenie, czy bogactwo. Funkcjonowanie w sieci staje si istotnym elementem statusu, a nieumiejtno korzystania z niej, w wielu przypadkach skazuje nas na spoeczn banicj.

LITERATURA

1.        Bobryk J.: Spadkobiercy Teuta. Ludzie i media. UW, Warszawa 2001.

2.        Bhme G.: Antropologia filozoficzna. IFiS PAN, Warszawa 1998.

3.        Castells M. : Galaktyka Internetu. Rebis, Pozna 2003.

4.        Eco, U.: Nowe rodki masowego przekazu a przyszo ksiki. w: M. Hopfinger (red.) Nowe media w komunikacji spoecznej XX wieku. Oficyna Naukowa, Warszawa 2002.

5.        Chen, W., B. Wellman.: Charting Digital Divide: Comparing socioeconomics, gender, life stage, and rural-urban internet access and Use in eight countries. http://www.chass.utoronto.ca/~wellman/netlab/PUBLICATIONS/_frames.html 2003.

6.        Doktorowicz, K.: Spoeczestwo informacyjne podziay i nierwnoci. w: L. Zacher (red.) Rewolucja informacyjna i spoeczestwo. Niektre trendy, zjawiska
i kontrowersje, Warszawa 1997.

7.        Fiut, I., S., M. Habry.: Spoeczno akademicka wobec moliwoci wykorzystania Internetu w procesie pracy, w: L. Haber, (red.) Mikrospoeczno informacyjna na przykadzie miasteczka internetowego Akademii Grniczo-Hutniczej. AGH, Krakw 2001.

8.        Fong, E., B. Wellman, M. Kew i R. Wilkes.: Correlates of the Digital Divie: Individual, Household and Spatial Variation. University of Toronto. http://www.chass.utoronto.ca/~wellman/netlab/PUBLICATIONS/_frames.html, 2001.

9.        Giddens, A.: Socjologia. PWN, Warszawa 2004.

10.     Goban-Klas, T. i P. Sienkiewicz.: Spoeczestwo informacyjne: szanse, zagroenia, wyzwania. Fundacja Postpu Telekomunikacji, Krakw 1999.

11.     Grski, A.: Polityka i informacja. w: A. Szewczyk (red.) Dylematy cywilizacji informatycznej. PWE, Warszawa 2004.

12.     Krzysztofek, K., M. Szczepaski.: Zrozumie rozwj. Od spoeczestw tradycyjnych do informacyjnych. Wydawnictwo Uniwersytetu lskiego, Katowice 2002.

13.     Hoowiski, G.: Problem wykluczenia cyfrowego w Polsce. Technologia informacyjna i komunikacyjna zagroeniem czy szans?. w: A. Szewczyk (red.) Komputer przyjaciel czy wrg?, US, Szczecin 2005.

14.     Lubaski, M.: Spoeczestwo informacyjne a cywilizacja informatyczna. w: A. Szewczyk (red.) Dylematy cywilizacji informatycznej. PWE, Warszawa 2004.

15.     Malikowski, M.: Przestrze jako wymiar struktury spoecznej i spoecznych nierwnoci w: M. Malikowski, S. Solecki (red.), Spoeczestwo i przestrze zurbanizowana. WSP, Rzeszw 1999.

16.     Oleksiuk, I.: Wolno wypowiedzi i wolno od wypowiedzi. Konflikt wartoci w wietle rozwoju Internetu. w: R. Paradowski, Kulturowe instrumentarium wolnoci. Dziennikarstwo, Internet, rynek, UAM, Pozna 2004.

17.     Pietrowicz, K.: Nowa stratyfikacja spoeczna? Digital divide a Polska. w: L. Haber, (red.) Spoeczestwo informacyjne wizja czy rzeczywisto: II Oglnopolska Konferencja Naukowa. AGH, Krakw 2004.

18.     Porbski, L.: Spoeczestwo informacyjne jako realizacja idei zrwnowaonego rozwoju. w: L. Haber, Spoeczestwo informacyjne wizja czy rzeczywisto: II Oglnopolska Konferencja Naukowa. AGH, Krakw 2004.

19.     Rifkin, J.: Wiek dostpu. Wydawnictwo Dolnolskie, Wrocaw 2003.

20.     Stoll, C.: Krzemowe remedium. Gar rozwaa na temat infostrady. Rebis, Pozna 2000.

21.     Szpunar, M.: Cyfrowy podzia nowa forma stratyfikacji spoecznych, w: J. Kleban, W. Wieczerzycki, (red.) Era spoeczestwa informacyjnego wyzwania, szanse, zagroenia, WSKiZ, Pozna 2005.

 

serwis umoliwiajcy profesjonalne przygotowanie ankiet:: eBadania.pl