Mgr Magdalena Szpunar

Uniwersytet Jagielloński

Instytut Socjologii

Społeczności wirtualne – realne kontakty w wirtualnym świecie

Zauważa się, iż w myśleniu współczesnym dominuje wręcz „magnetyczne zafascynowanie wspólnotą”, które sprawia, iż snuje się baśniowe opowieści o zagubionej, totalnej wspólnocie, którą należy odzyskać (Marody, Giza-Poleszczuk 2004: 104). Być może dzieje się tak, że rzeczywistość wirtualna i funkcjonujące w niej społeczności wirtualne stają się ucieleśnieniem ideału o wspólnotowości. W dyskusjach nad rzeczywistością wirtualną bardzo często pojawia się argument owej magiczności. Ów wirtualny świat tak bardzo pociąga, bo jest w nim coś romantycznego. Zaburza on w pewien sposób trzy jedności: miejsca, czasu i akcji i przez to staje się tak atrakcyjny. Młodzi ludzie zapatrzeni w wirtualne wspólnoty dostrzegają w wirtualnym świecie mityczną Arkadię, kraj idylliczny, mlekiem i miodem płynący. Wielu z nich idealizuje swoich wirtualnych przyjaciół, przekonując, że tam czekają na nich piękniejsi, młodsi, bardziej przyjaźni i naprawdę prawdziwi przyjaciele. Wirtualna rzeczywistość staje się owym magicznym miejscem, które choć trudne do zoperacjonalizowania, staje się bardziej wyczuwalne intuicyjnie, niż wytłumaczalne w sposób racjonalny, naukowy. Trudno nie odnieść wrażenia, iż w tym magicznym wirtualnym światku, więcej emocji i uczuć, niż racjonalnej, chłodnej kalkulacji. Jeszcze trudniej nie zgodzić się z tym, że dla wielu ów wirtualny świat staje się bardziej realny, niż świat rzeczywisty. Nie chciałabym przez to jednak powiedzieć – o czym zapomina wielu autorów – że świat wirtualny, to świat nierealny fikcyjny. Należy pamiętać, że mimo, iż w procesie komunikacji CMC[1] łącznikiem staje się komputer, po jednej i po drugiej stronie łącza komunikuje się żywa, prawdziwie fizyczna istota. A. Ben-Ze’ev próbując odkryć fenomen popularności bycia w Sieci pisze „nie trzeba wiele robić ani inwestować, żeby wkroczyć do tego wyimaginowanego raju. W każdej chwili w sieci niecierpliwie czkają na nas miliony ludzi. Są dostępni i łatwo ich znaleźć” (Ben-Ze’ev 2005: 35-36).

Paradoksalnie zauważa się, że rzeczywistość wirtualna może uczynić sztuczność bardziej rzeczywistą, niż w przypadku realnej rzeczywistości. Dzieje się tak np. w przypadku symulacji lotów, gdzie najbardziej zaawansowane i najdłużej znane zastosowanie rzeczywistości wirtualnej, jest bardziej realistyczne, niż latanie rzeczywistym samolotem. Symulator lotów daje możliwość skonfrontowania pilota z wieloma niemożliwymi do zademonstrowania w realnym świecie sytuacjami (Negroponte 1997: 98). N. Negroponote słusznie zauważa, iż sformułowanie rzeczywistość wirtualna winno otrzymać nagrodę w konkursie na najlepszy oksymoron, wyprzedzając pojęcia tak sprzeczne treściowo jak słodki ból, czy sztuczna inteligencja.

O tym jak bardzo realny i znaczący w naszym życiu jest świat wirtualny odzierany nierzadko z atrybutów realności, może świadczyć chociażby fakt, iż dochodzi do rozwodów z winy kontaktów komputerowych. Taki znamienny proces opisuje Polityka, „Gośka (...) przebywała już wówczas w wirtualu i miała porównanie, jak żyją inni ludzie. Są przyjaźni, uśmiechnięci, pewni siebie i ładnie się wysławiają (poprawną polszczyzną) (...) Do informatycznego słownika Gośki doszło nowe słowo: czatować. Prosto na jej stół w bloku cichego, szarego miasteczka W. spływały ciekawe punkty widzenia. Rozmawiała onlajn z dyplomatami z ciepłych krajów, zdobywcami gór, królowymi piękności, kulturystami, słynnymi aktorkami, ludźmi o nieprzeciętnym ajkju (ale być może tylko się za takich podawali) (Kołodziejczyk 2005). Łatwo można zauważyć, iż potwierdzają się tutaj moje spostrzeżenia o idealizacji wirtualnych przyjaciół. Oczywiście mowa tutaj o takich kontaktach, gdzie osoby które komunikują się ze sobą przez Internet, nie znają się poza wirtualną rzeczywistością. Warto bowiem zauważyć, iż w przypadku komunikacji CMC mamy do czynienia z trzema rodzajami kontaktów:

-          kontakty zawarte w środowisku wirtualnym i tam trwające

-          kontakty zawarte w środowisku wirtualnym, ale wykraczające poza rzeczywistość wirtualną (np. spotkania face-to-face)

-          kontakty zawarte w środowisku realnym (realu), dla których środowisko wirtualne jest tylko platformą komunikacyjną (np. formalna e-mailowa komunikacja biznesowa)

Funkcjonujące w literaturze pojęcie człowieka, który nie jest samotną wyspą, zyskuje nowego znaczenia we współczesnym świecie. Obok wyraźnie podkreślanych procesów indywidualizacyjnych, warto zwrócić uwagę na bardziej globalnych charakter stosunków międzyludzkich, choćby poprzez komunikację CMC, której rdzeniem stał się Internet, oplatający swą „pajęczyną” niemal cały świat. W tym globalnym świecie, gdzie zmiana staje się najbardziej istotnym elementem otaczającej nas rzeczywistości, poczucie osamotnienia w tłumie staje się jednym z najbardziej wymownych obrazów stosunków międzyludzkich. B. Szacka uważa, iż dążenie do osobistych osiągnięć, racjonalność, sekularyzacja i indywidualizm to kulturowe cechy społeczeństwa przemysłowego (Szacka 2003: 102). Naturalne wspólnoty chylą się ku upadkowi. Jak zauważa P. Sztompka ludzie ulegają wykorzenieniu, atomizacji, roztapiają się w anonimowej masie pracowników, urzędników, elektoratu, czy publiczności (Sztompka 2002: 568). Ów samotny tłum opisywany przez D. Riesmana gorączkowo szuka alternatywnych więzi i jakichkolwiek wspólnot, które oferowałyby choć namiastkę funkcjonowania w grupie i niwelowały negatywne skutki osamotnienia, mimo codziennej egzystencji w tłumie ludzi. Dzisiaj zmienne takie jak klasa, płeć, etniczność, nie determinują człowieka do końca życia i nie stanowią „znamienia” do końca życia. A. Giddens zauważa, że w dzisiejszych czasach jednostki w znacznie większym stopniu, niż kiedykolwiek przedtem mogą same kształtować swoje własne życie. Znaczenie tradycji i zastanych wartości nie ma już dzisiaj takiego znaczenia jak kiedyś, rozmywają się wzory tożsamościowe trudno więc o znaczący drogowskaz w życiu (Giddens 2004: 84). F. Fukuyama współczesną kulturę nazywa kulturą wybujałego indywidualizmu, którą cechuje osłabienie norm społecznych, osłabienie więzi rodzinnych, narodowych oraz więzi niewielkich wspólnot miejskich i terytorialnych. Owe zmiany technologiczne J. Schumpeter nazywa twórczym zniszczeniem (Fukuyama 2000: 15). Również i M. Castells zwraca uwagę, iż współcześnie dominującą tendencją związków społecznych jest właśnie indywidualizm. Twierdzi on iż od dominacji związków pierwotnych osadzonych w rodzinie i społeczności, przez związki wtórne osadzone w stowarzyszeniach, brniemy ku związkom trzeciego rzędu, które opierają się na sieciach skoncentrowanych wokół jednostki. Castells nazywa je społecznościami spersonalizowanymi, stanowiąc przypadek sprywatyzowania życia społecznego (Castells 2003: 148-149).

Myślę, że należy skończyć z myśleniem, że w Internecie mamy do czynienia z wyimaginowanymi kontaktami. Być może dzieje się tak dlatego, że właśnie operuje się przymiotnikiem wirtualny, co wielu z nas wprowadza w myślowy zaułek. Można również postawić hipotezę, iż owe pejoratywne postrzeganie wirtualnego świata wiąże się z tym, iż często w stosunku do osób chorych psychicznie mówi się, że tworzą sobie alternatywne światy, takie właśnie wirtualne, wykreowane według własnych potrzeb i możliwości. Śmiem twierdzić, że społeczności wirtualne są tak samo realne, jak te ze świata fizycznego, różnią się jednak platformą kontaktów, co oczywiście w pewien sposób je różnicuje od społeczności w świecie fizycznym. P. Wallace tak opisuje fenomen sieciowych przyjaźni „Dwie osoby odkrywają, że istnieje między nimi coś wyjątkowego, i zaczynają się ze sobą komunikować za pomocą poczty elektronicznej. Z czasem związek może się rozszerzyć, objąć rozmowy telefoniczne, wymianę fotografii i wreszcie bezpośrednie spotkania – ale znowu niekoniecznie. Cokolwiek by łączyło wirtualnych przyjaciół czy romantycznych partnerów, ich związek może się ograniczyć do miejsca, w którym się rozpoczął – do cyberprzestrzeni” (Wallace 2001: 178). Mimo, iż Internet jest najczęściej wykorzystywany właśnie jako forma kontaktu mailowego, to jednak w komunikacji interpersonalnej, to komunikatory są najwygodniejszą, najszybszą, bo synchroniczną formą komunikacji i wydaje się, że najczęściej właśnie wybieraną jako forma komunikacji. 90,4% badanych amerykanów używa Internetu w celu komunikacji zarówno poprzez kontakt e-mail, jak i poprzez komunikatory Internetowe – warto zauważyć, iż ten sposób korzystania z Internetu znajduje się na pierwszym miejscu jeśli chodzi o korzystanie z Internetu przez amerykanów (Cole, Suman i in. 2004). Polscy studenci najczęściej wysyłają maile 78,3%, na drugim zaś miejscu znajdują się właśnie sieciowe komunikatory, z których korzysta 72% badanych studentów, zaś 54,4% wyszukuje w Internecie różnorodnych informacji (Szpunar 2005: 303). Osoby pytane o powody angażowania się z kontakty online najczęściej wymieniają jako główny motyw niezaspokojone fantazje i pragnienia w związkach poza siecią. Jednakże mimo, iż świat online pozwala wykreować siebie w dowolny sposób, jest ona bardzo realna w swym wymiarze, gdyż jak zauważa badacz związków online w tego typu relacje są zaangażowani żywi ludzie z krwi i kości (Ben-Ze’ev 2005: 16). Mimo wielu wyimaginowanych aspektów tego typu relacji, nie są one wyimaginowane, cyberprzestrzeń należy traktować jako część rzeczywistości (tamże) – można by powiedzieć jej przedłużenie, poszerzające jednie zakres społecznych kontaktów.

Z Raportu Gazety Wyborczej – Młodzi 2005 wynika, iż w spędzaniu wolnego czasu młodzieży coraz więcej miejsca zajmuje korzystanie z nowych mediów, które w ich życiu odgrywają doniosłą rolę. Dla 89% procent badanych Internet to źródło wyszukiwania informacji, dla 77% możliwość kontaktu mailowego. 62% młodych wysyła przez Internet SMS-y, a co drugi ankietowany (53%) korzysta z komunikatorów np. Gadu-Gadu, ICQ. Niemal co drugi badany twierdzi, że Internet służy mu do kontaktowania się ze znajomymi (49%), zaś dla 19% Internet to źródło zawierania nowych znajomości (Raport Gazety Wyborczej - Młodzi 2005). A. Meller zauważa, iż przedstawiciele pokolenia Internetu w dużej mierze swoje kontakty towarzyskie realizują właśnie przez Internet. Wykorzystują w tym celu kilka mediów jednocześnie „rozmowy przez komunikator, jednoczesne sprawdzanie poczty i komentowanie wiadomości na blogach, do tego rozmawianie przez telefon (zwykle komórkowy, rzadko stacjonarny), pisanie SMS-ów, słuchanie muzyki czy radia bądź oglądanie kątem oka wydarzeń w telewizji – to wszystko w jednej chwili” (Meller 2005). Trudno nie odnieść wrażenie, że owe związki są niezwykle ulotne i prowizoryczne – choć oczywiście nie zawsze tak bywa. Z. Bauman ową ulotność związków interpersonalnych określa hasłem „enter i escape związki” (Bauman 2003). A. Borowiec zauważa, iż kliknięcie myszy wraz z dodaniem zdjęcia zstępuje wyjście z domu, podejście do kogoś i ogrom rytuałów, jakie tutaj następują (Borowiec 2005b). Niektórzy socjologowie wyrażają obawę, że nie pozostanie, to bez wpływu na przyszłość przyszłych pokoleń i prawdopodobnie będą zmieniać partnerów, niż czyni się to teraz. Psychologowie twierdzą, iż ten sposób komunikacji sprawia, że młodzi ludzie zapominają, jak komunikować się z żywymi ludźmi (tamże).

Jakie są więc owe internetowe kontakty? Jaki mają charakter i na czym polega ich specyfika? Jak słusznie zauważa P. Wallace niektórzy uważają, że sieciowe kontakty, to tylko przelotne znajomości „korespondencyjne kolegowanie się epoki high-tech” i bez interakcji face-to-face nie ma mowy o poważnych związkach. O tym jednak, iż sieciowe związki mogą być tak samo ważne i znaczące, jak te nawiązane w „realu”, świadczyć mogą małżeństwa par, które poznały się właśnie za pomocą Internetu. Choć nie ma oficjalnych statystyk dotyczących tego, ile par poznało się właśnie za pomocą Internetu, jednego możemy być pewni, ta liczba stale wzrasta. Z badań wynika, iż związki sieciowe – analogicznie do wszystkich innych typów związków – zmieniają się z upływem czasu, niektóre są niezwykle intensywne i trwałe inne płytkie i krótkotrwałe (Wallace 2001: 180). Z badań wynika, iż relacje internetowe, są w większości przypadków podtrzymywane i pogłębiane w „realu”, aż 64% młodych, którzy poznali kogoś przez Internet, spotykało się z tą osobą osobiście, a 46% nadal utrzymuje z nią kontakt (Raport Gazety Wyborczej - Młodzi 2005).

Ryc. 1. Znajomości zawarte przez Internet i ich trwałość

Źródło: oprac. własne, na podst. Młodzi 2005 – Raport Gazety Wyborczej

Komunikacyjne aspekty korzystania z Internetu są znaczące jeśli chodzi o młodych ludzi. 62% badanych wysyła przez Internet SMS-y, 53% korzysta z sieciowych komunikatorów typu Gadu-Gadu, ICQ, 49% kontaktuje się z obecnymi znajomymi, 19% zawiera znajomości przez Internet, 21% uczestniczy w dyskusjach na forach, a 15% bierze udział w czatach (Raport Gazety Wyborczej - Młodzi 2005).

Z badań TNS OBOP wynika, iż jednym z istotnych powodów korzystania z Internetu jest właśnie możliwość nawiązywania nowych kontaktów, znajomości w sieci szuka niemal połowa jej użytkowników (47%). Jako jeden z głównych powodów, dla których użytkownicy Internetu kontaktują się z innymi osobami w sieci jest możliwość porozmawiania z ciekawymi ludźmi (51%). Znaczącym elementem komunikacji internetowej jest dla badanych też możliwość pozostania anonimowym (37%), sposobność do utrzymywania kontaktu ze znajomymi (34%), wymiany doświadczeń, informacji (27%), ale także poszukanie osób o podobnych zainteresowaniach (25%) (TNS OBOP 2005).

Ryc. 2. Powody korzystania z czatów, pogawędek internetowych.

Źródło: TNS OBOP, Internet – prawdziwe uczucia w wirtualnym świecie, 11 lutego 2005; badani N=1003.

Badani przez TNS OBOP wskazują na emocjonalno-erotyczne aspekty korzystania z Internetu. 13% chwali sobie Internet za możliwość porozmawiania o sprawach intymnych, takich o których trudno rozmawia się z innymi w cztery oczy, 12% wspomina o szukaniu bratniej duszy czy wręcz miłości (to o czym pisałam wcześniej, a więc Internet jako owo „magiczne miejsce”), 11% deklaruje sposobność umówienia się na randkę (TNS OBOP 2005). Nie wydaje się być to zaskakujące zważywszy na fakt, ile osób korzysta z nazwijmy to „serwisów randkowych”, w serwisie sympatia.onet.pl mamy niemal 1300000 zarejestrowanych profili, w serwisie randki.interia.pl niemal 900000 zarejestrowanych profili, zaś w serwisie randka.wp.pl ponad 750000 osób – co daje niebagatelną liczbę niemal 3000000 osób. Zauważa się, iż wiele osób decyduje się na poszukiwanie swej jedynej miłości właśnie za pośrednictwem witryn internetowych, nazywanych często „elektronicznymi biurami matrymonialnymi”, mimo, iż część ofert zamieszczonych w tego typu serwisach, to oferty bez zdjęć lub oferty, które ktoś zamieścił dla żartu (Lewicka-Wojnarowicz 2005: 154). R. Tadeusiewicz, który nazywa Internet cybernetyczną swatką, widzi w tego typu zachowaniach pewną sprzeczność z ludzką naturą z drugiej strony zauważa, że większość „skojarzonych” przez Internet par, nigdy nie miała szansy by się poznać, gdyby nie to medium. Jako główny atrybut Internetu jako elektronicznej swatki, ważniejszy nawet od pokonywania barier przestrzennych, wymienia się niwelację barier psychologicznych, które tak często występują w kontakcie bezpośrednim (Tadeusiewicz 2002: 199-201). Zauważa się, iż im silniejsza i głębsza interakcja online, tym większą realność psychiczną jej przypisujemy. Ową realność wzmacnia głos lub obraz, jaki możemy wysłać za pośrednictwem Internetu – im bardziej owe sygnały wydają nam się naturalne i wymagają mniejszego zakresu kontroli ich prawdziwości, tym bardziej odbieramy je jako realne (Ben-Ze’ev 2005: 17). Ocena realności otrzymywanych sygnałów zależy również od takich cech jak prędkość i częstotliwość wypowiedzi – zachodzi tu również podobna zasada, im bardziej odbierane sygnały przypominają te ze świata offline, tym są postrzegane, jako bardziej realne (tamże).

Dla 8% respondentów powodem przebywania w sieci jest możliwość zapoznania kogoś, z kim można się następnie umówić „na żywo”, czyli w tzw. „realu”, zaś dla 4% jest to okazja do poznania życiowego partnera. Przeszło połowa internautów, którzy mają na koncie znajomości zawarte w sieci, rozmawia ze swoimi internetowymi znajomymi na tematy związane z seksem, jednakże z badań wynika, iż tego typu rozmowy prowadzi się nie ze wszystkimi, a jedynie z wybranymi internautami. Do najmniej powściągliwych w kwestii rozmów o erotyce częściej zaliczają się mężczyźni (zaledwie 35% takich rozmów nie prowadziło), osoby w wieku 20-24 lata (37%), pozostające w związku nieformalnym (37%), które spotykają się „w realu” z niektórymi ze swych internetowych znajomych (22%) oraz poszukujące w sieci informacji związanych z seksem (27%). Mimo, iż rozmowy internetowe o seksie wydają się internautom bardzo atrakcyjne, to wirtualny seks nie jest dla nich równie satysfakcjonujący jak seks z rzeczywistym partnerem, co deklarują niemal wszyscy badani (97%) (TNS OBOP 2005). Komunikacja online w celach nazwijmy je umownie „romantycznych” ma kilka zasadniczych cech (Ben-Ze’ev 2005: 22):

- skąpe informacje jakimi partnerzy dysponują na swój temat (szczególnie na początku znajomości)

- istotna rola wyobraźni (brak fizycznego kontaktu z osobą powoduje, iż wyobraźnia przejmuje cześć funkcji zazwyczaj wykonywanych przez narząd wzroku)

-          opieranie się na umiejętnościach pisarskich i komunikacji werbalnej

-          oddzieleni przestrzenne

-          brak ciągłości w komunikacji i marginalne zaangażowanie fizyczne

A. Ben-Ze’ev twierdzi, że za niezwykła siłę przyciągania cyberprzestrzeni odpowiedzialna jest właśnie wyobraźnia, interaktywność, dostępność i anonimowość. Dwie pierwsze z tych ech pozwalają na przeżycie ekscytujących interaktywnych kontaktów, dwie kolejne wskazują na aspekty tego typu kontaktów – dostępność wiążącą się z niską ceną tego typu działań, zaś anonimowość z niewielkim ryzykiem, jakie się wiąże z tego typu kontaktami (Ben-Ze’ev 2005: 34).

Można by przypuszczać, że sieciowe kontakty – szczególnie te, których podłożem były grupy tematyczne – ograniczają się do określonej grupą dyskusyjną tematyki. Można by postawić hipotezę, iż dyskusje osób, które w ten sposób się poznały, będą wykazywać tendencję do monotematyczności. Okazuje się jednak, iż respondenci wykazywali, że ich sieciowe związki wykraczały poza tematykę grupy dyskusyjnej – działo się tak w przypadku ponad połowy badanych (Wallace 2001: 180).

            Klasycznego socjologa trudno przekonać, iż można mówić o społeczności (community) bez sięgnięcia do przestrzeni, jako jednego z jej elementów konstytutywnych. B. Wellman proponuje jednak by odrzucić definiowanie wspólnoty w terminach przestrzennych, raczej kierując się w stronę definiensu poprzez sieci (Wellman 1994: 28-45). Moim zdaniem można mówić o społecznościach wirtualnych, kładąc jednak akcent nie na wspólną przestrzeń, a raczej na funkcję wsparcia. Doskonale nowy rodzaj społeczności opisuje definicja Barry’ego Wellmana „społeczności są sieciami więzi międzyludzkich, które są źródłem życia towarzyskiego, wsparcia, informacji, poczucia przynależności i tożsamości społecznej” (Wellman 2001). Interakcje członków wspólnot wirtualnych są aprzestrzenne, stąd trudno tutaj stosować klasyczne teorie socjologiczne. Członkowie wspólnot wirtualnych twierdzą, iż sieci komputerowe stanowią pewien rodzaj sieci społecznych, pokonujących wielkie dystanse przestrzenne (Rheingold 1993), a komunikacja komputerowa podtrzymuje więzi społeczne poprzez wiadomości elektroniczne (e-mail), grupy dyskusyjne[2], usenet[3], IRC[4] dostarczając poczucia przynależności

Internet dla milionów ludzi, którzy codziennie rutynowo logują się do Sieci nie jest innym światem. Mimo wielu obaw jakie wyraża się pod adresem wirtualnego świata, jest raczej tak, jak twierdzi B. Wellman, Internet miast izolować rozszerza zakres kontaktów z realnego świata, łącząc ludzi w zindywidualizowane, elastyczne sieci społeczne (Wellman). Komunikacja online czy to e-mailowa, poprzez komunikatory, pokoje rozmów (czaty) nie staje się zagrożeniem dla kontaktów twarzą w twarz, stając się dodatkowym źródłem kontaktów. Zauważa się, że ci, którzy bardzo często korzystają z Internetu równie często kontaktują się z innymi osobami face-to-face albo telefonicznie, jak osoby bardzo rzadko, albo wcale nie korzystające z Internetu (tamże). Obawy o izolację od prawdziwego życia wydają się być głęboko przesadzone. CSSNs (ang. computer-supported social networks) komputerowe sieci społeczne stają się bazą dla społeczności wirtualnych, opartych właśnie głównie o ansychroniczną komunikację tekstową. Jak zauważa Wellman ogranicza to w znaczący sposób możliwości autoprezentacji, ale także sprawia, że tego typu komunikacja staje się niemal wolna od jakiegokolwiek typu zahamowań, sprzyjając zachowaniom twórczym, ale także wulgarnym i agresywnym (Wellman 1996: 213).

Od dłuższego czasu intensywnie debatuje się nad negatywnymi aspektami Internetu. Podkreśla się na alienację jednostek, zanik więzi pierwotnych i rzekome odczłowieczenie ludzkich interakcji, których przyczyną ma być właśnie komunikacja CMC. C. Stoll tak pisze o tym co dzieje się w wirtualnym świecie „wszystko co się dzieje w sieci, jest metaforą: rozmową bez mówienia, uśmiechaniem się bez poruszania ustami i obejmowaniem bez dotykania” (Stoll 2000: 56). Trudno jednak nie zauważyć, iż owa pozornie sztucznie wykreowana metafora tak bardzo potrafi wciągać i angażować nasze emocje. Potrafi wiązać ze sobą ludzi na wiele lat lub wciąga ich w ostre konflikty i zażarte spory zwane w internetowym slangu flame war. Może wreszcie prowadzić do prawdziwego uzależnienia od Sieci, z objawami analogicznymi do innych typów uzależnień - skoro więc ten świat tak bardzo wyimaginowany, dlaczego czyni tyle spustoszenia z ludźmi, którzy przecież stykając się z wirtualnym światem są zdają się być - według Stolla - nieprawdziwi? Z pewnością nie jest to sztuczny świat, funkcjonują w nim bowiem prawdziwi, realni ludzie, z całym bagażem emocji i odczuć które przenoszą do internetowego środowiska. Logując się do Internetu nie stajemy się nagle maszynami, marionetkami pozbawionymi reagowania. Jest to z pewnością inny świat, rządzący się swoimi własnymi prawami, ale to dalej świat, w którym funkcjonują żywi ludzie. Związki powstałe i funkcjonujące za pomocą Internetu mają bardzo ambiwalentny charakter. Główne antynomie rządzące związkami uczuciowymi online to (Ben-Ze’ev 2005: 44-69):

-          odległość i bezpośredniość (w cyberprzestrzeni fizyczna lokalizacja ma małe znaczenie; niektórzy używają tutaj terminu śmierci fizycznej odległości; mimo przestrzennego oddzielenie w sieci wszystko jest blisko – na odległość wciśnięcia kilku klawiszy na klawiaturze)

-          zwięzła i bogata komunikacja (komunikacja online opiera się na ograniczonej liczbie sygnałów niewerbalnych, nierzadko całkowicie jest ich pozbawiona; jednakże można twierdzić, iż mała liczba sposobów komunikacji może skłaniać do bardziej pogłębionych informacji)

-          anonimowość i otwartość (większa anonimowość wpływa z reguły na większa odkrywani się, a co za tym idzie większą poufałość i bliskość)

-          szczerość i oszukiwanie (łatwo przekazać nieprawdziwe informacje, ale większa otwartość w sieci z reguły wiąże się z większą szczerością)

-          ciągłość i nieciągłość (związki internetowe są nieciągłe pod względem fizycznym i czasowym, ponieważ komunikacja online nie jest ciągła, ale są one ciągłe w sensie emocjonalnym)

-          marginalne zaangażowanie fizyczne i znaczne zaangażowanie psychiczne

Internauci nie odrealniają kontaktów CMC. Doskonale zdają sobie sprawę, że po drugiej stronie łącza, mają do czynienia z żywą istotą ludzką „w Internecie rozmawiamy z CZLOWIEKIEM po drugiej stronie, nie z maszyną. Z człowiekiem który MA uczucia i który niejednokrotnie potrzebuje czasu na odpowiedź. Ba, w Internecie właśnie ma tego
czasu zawsze więcej niż w rozmowie w cztery oczy”. Zdają sobie sprawę, że dzięki komunikacji CMC wiele elementów komunikacyjnych zostaje ułatwionych „w Internecie (zakładamy kontakty czysto tekstowe) masz zdecydowanie większą wygodę - to TY decydujesz ile z Twoich uczuć i reakcji przekażesz drugiej osobie. Ale jeśli ludzie się naprawdę dobrze znają (i są "zżyci z Siecią", tzn mają już jakieś kilkuletnie doświadczenie) to nie ma ani większych problemów z przekazaniem wszystkiego, ani różnic między kontaktami tekstowymi, głosowymi i oko-w-oko”. Dostrzegają również utrudnienia związane z tego typu komunikacją „przez komputer nie krzyknie na Ciebie, ani się nie zezłości. Nie zobaczysz, że się krzywi na to co mówisz, albo ze się z Ciebie śmieje. Czasem też nie wiesz, że go urazisz, lub że się na Ciebie o coś obrazi, bo zanim odpowie to mu przejdzie. Jak ma zły humor i nie ma ochoty z Tobą gadać to wcale tego nie wiesz , tylko myślisz, że go akurat nie ma przy komputerze. Nie potrafisz tez poznać w czasie rozmowy, że jest np zmęczony lub znużony tą rozmową. Tak samo on się nie stresuje i nie przejmuje twoimi uczuciami. W realu jest zupełnie inaczej i kto się tego nie nauczy nie będzie radził sobie w kontaktach z innymi”[5]. U. Jarecka twierdzi, że znajomości internetowe to bardzo bezpieczny sposób na komunikację, nie widząc osądzającego spojrzenia, można opowiadać o rzeczach, o których normalnie nie wspomina się nikomu, w sieci można być agresywnym, przez Internet ludzie jawnie okazują zbulwersowanie, frustrację, nie przebierają w słowach (Borowiec 2005a). Jarecka uważa, że z takim stylem życia młodych nie można walczyć „oni włączają komputer i otwierają jednocześnie pięć okienek - piszą maila, pracę semestralną i w tym samym czasie rozmawiają przez Gadu Gadu z kilkoma osobami. To taka fragmentaryzacja życia, której nauczyli się choćby z telewizji, gdzie 15-minutowe bloki programowe przerywa 7 minut reklamy. Nad tym nie można się skupić, więc oni nie potrafią inaczej” (tamże). Mimo, iż nie ma dowodów na to, że ludzie bardziej prowizorycznie się ze sobą wiążą, to jak twierdzi F. Fukuyama nasze wzajemne więzi są obecnie na ogół mniej trwałe, mniej głębokie i obejmujące mniejsze grupy (Fukuyama 2000: 14).

Stoll pisze wprost „komputery izolują nas od siebie, zamiast jednoczyć. W sieci poznajemy drugiego człowieka tylko od jednej strony”. Uważam, że jest (może być) inaczej, mamy bowiem szansę oceny człowieka nie pryzmat całego szafarzu jakim dysponuje, statusu społecznego, jaki może prezentować poprzez ekskluzywny ubiór, czy ton głosu, ale mamy szanse dokonać oceny na podstawie tego, jakim jest człowiekiem wewnętrznie, ile ma do powiedzenia, bez całej otoczki bogactwa, która dodaje mu prestiżu i być może wpływa na wysokie poczucie wartości. W sieci więc atrakcyjna blondynka może nie mieć szans na porozmawianie z kimkolwiek, bo nie ma nic wartościowego do powiedzenia, a zakompleksiony nastolatek, o niezbyt atrakcyjnej fizys ma szansę stać się internetowym guru.

Bibliografia:

1.        Bauman Z. 2003: Razem osobno, Wydawnictwo Literackie, Kraków

2.        Ben-Ze’ev. 2005: Miłość w sieci. Internet i emocje, Rebis, Poznań

3.        Borowiec A. 2005a: Jednoosobowy tłum, http://praca.gazeta.pl/praca/1,65525,2766491.html

4.        Borowiec A. 2005b: Styl życia młodych 2005: enter i escape, http://praca.gazeta.pl/praca/1,65525,2766490.html

5.        Castells M. 2003: Galaktyka Internetu, Rebis, Poznań

6.        Cole J., Suman M., Schramm P., Lunn R., Aquino J. & others. 2004: Surveing the Digital Future Year Four. Ten Years, ten trends, University of Southern California, http://www.digitalcenter.org/downloads/DigitalFutureReport-Year4-2004.pdf

7.        Fukuyama F. 2000: Wielki wstrząs, Politeja, Warszawa

8.        Giddens A. 2004: Socjologia, PWN, Warszawa

9.        Kołodziejczyk M. 2005: Powrót z wirtualu, w: Polityka, 1

10.     Lewicka – Wojnarowicz D. 2005: Zubożanie i wzmacnianie ludzkiej przestrzeni komunikacyjnej przez przestrzeń cyfrową, w: A. Szewczyk (red.), „Komputer – przyjaciel czy wróg?”, US, Szczecin

11.     Marody M., Giza-Poleszczuk A. 2004: Przemiany więzi społecznych, Scholar, Warszawa

12.     Meller A. 2005:  Jaka jest i-generacja, czyli pokolenie internetu, http://gospodarka.gazeta.pl/gospodarka/1,49621,2834018.html

13.     Młodzi 2005 – Raport Gazety Wyborczej, http://praca.gazeta.pl/pub/mlodzi2005/_pdf/mlodzi2005.pdf

14.     Negroponote N. 1997: Cyfrowe życie. Jak odnaleźć się w świecie komputerów, Książka i Wiedza

15.     Szacka B. 2003: Wprowadzenie do socjologii, Oficyna Naukowa, Warszawa

16.     Stoll C. 2000: Krzemowe remedium. Garść rozważań na temat infostrady, Rebis, Poznań

17.     Smith M. 1992: Voices from the Well: The Logic of the Virtual Common, http://www.sscnet.ucla.edu/soc/csoc/papers/voices/Voices.htm.

18.     Szpunar M. 2005: Internet a zmiana stylu życia – perspektywa Polski i USA na przykładzie studentów, w: L. Haber (red.) „Akademicka Społeczność Informacyjna na przykładzie środowiska akademickiego Akademii Górniczo-Hutniczej, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Akademii Ekonomicznej”, AGH, Kraków

19.     Sztompka P. 2002: Socjologia. Analiza społeczeństwa, Znak, Kraków

20.     Tadeusiewicz R. 2001: O potrzebie naukowej refleksji nad rozwojem społeczeństwa informacyjnego, w: L. Haber (red.) „Mikrospołeczność informacyjna: na przykładzie miasteczka internetowego AGH”, AGH, Kraków

21.     Tadeusiewicz R. 2002: Społeczność Internetu, AOW EXIT, Warszawa,

22.     TNS OBOP, 2005: Internet – prawdziwe uczucia w wirtualnym świecie

23.     Wallace P. 2001: Psychologia Internetu, Rebis, Poznań

24.     Wellman B. Connecting community: on- and offline, http://www.chass.utoronto.ca/~wellman/publications/index.html

25.     Wellman B. 1996: Computer networks as social networks: collaborative work, telework, and wirtural community, w: Annual Reviwes Sociology

26.     Wellman B. 1994: I was a Teenage Network Analyst: The Route from The Bronx to the Information Highway. „Connections”, 17(2)

27.     Zieliński J., 1997: Ideologia Internetu, http://www.winter.pl/internet/ideologia.html