Magdalena Szpunar

dr Magdalena Szpunar

CZAS WOLNY W DOBIE KONSUMPCJONIZMU I POWSZECHNEJ MEDIATYZACJI

Żyjemy w czasach, kiedy jednostki coraz częściej oddalają się od siebie, funkcjonują w wielu przestrzeniach społecznych, nierzadko wykluczających się. Zabiegani coraz częściej cierpimy na chroniczny brak wolnego czasu, a jeśli nim dysponujemy to raczej spędzamy go pozamykani w domowych niszach, niż we wspólnocie. Masowe formy rozrywki charakterystyczne dla społeczeństw przemysłowych, zastępują interaktywne formy rozrywki. Jak zauważa M. Castells istotnymi cechami nowego stylu życia jest homocentryczność i indywidualizm[1]. Preferujemy ekran telewizora i monitora komputera, niż spotkania i rozmowy z bliskimi. Odgradzamy od sąsiadów wysokimi murami, instalujemy domofony, budujemy strzeżone osiedla by nikt niepożądany nie wkroczył w naszą prywatną przestrzeń. Zapracowani rodzice wolą podarować dziecku komputer, który doskonale wypełnia ich wolny czas, niż spędzić z nim czas. Nie dostrzegają (lub wolą nie dostrzegać), że godziny spędzone przez dziecko przed komputerem niekoniecznie mają charakter edukacyjny. Ta forma spędzania czasu wolnego przez wielu rodziców traktowana jest jako najbardziej optymalna, nie zagrażająca, a wręcz stymulująca rozwój. Nierzadko rodzice zupełnie nie mają kontroli nad tym, co robią ich dzieci w Internecie, a ich ocena czasu spędzonego przez ich dziecko przed komputerem i telewizorem jest często zaniżona[2]. Telewizja doskonale sprawdza się w roli niani, pozwalając rodzicom na wykonywanie domowych obowiązków. Zmęczeni po pracy mężowie najchętniej zasiadają przed telewizorem, jedną ręką konsumując obiad, drugą trzymając w ręku pilota telewizyjnego. Rozmowę z bliskimi zastępują Rozmowy w toku, a aktywne formy spędzania wolnego czasu - oglądanie rozgrywek sportowych, jak słusznie zauważa M. Castells korzystanie z pilota odzwierciedla strukturę władzy w rodzinie.

M. Castells wskazuje, iż od roku 1973 do roku 1994 czas wolny w USA zmniejszył się o 37%[3]. Jeżeli statystyczny Polak dysponuje czasem wolnym z dużym prawdopodobieństwem możemy założyć, że spędzi ten czas przed monitorem - odbiornikiem telewizyjnym lub przed komputerem. W społeczeństwach zurbanizowanych konsumpcja mediów stanowi drugą po pracy formę aktywności[4]. Medialne formy spędzania czasu wolnego stają się dominującą formą rozrywki Polaków. Co drugi badany przez CBOS[5] przyznaje, iż głównym zajęciem w czasie wolnym jest oglądanie telewizji (54%), a co dziesiąty deklaruje, że ten czas spędza przed komputerem (11%). Bierne spędzanie czasu wolnego - przed odbiornikiem telewizyjnym zajmuje badanym niemal dwie godziny dziennie, a korzystanie komputera i Internetu ponad godzinę. Odsetek telewidzów jest znacząco wyższy od przeciętnej wśród osób w wieku powyżej 54 lat. Najwięcej czasu na oglądanie telewizji poświęcają osoby z wykształceniem podstawowym i niższym (24% z nich ogląda telewizję powyżej 4 godzin dziennie), najmniej czasu na oglądanie telewizji przeznaczają osoby legitymujące się wykształceniem wyższym (13,5% z nich ogląda telewizję mniej niż godzinę dziennie)[6].

Co trzeci badany przez CBOS (32%) deklaruje, że w ciągu ostatnich pięciu lat zmniejszyła się ilość czasu wolnego jakim dysponuje. Im osoba lepiej wykształcona, tym częściej deklaruje zmniejszenie się ilości czasu wolnego, jakim dysponuje. Zmniejszenie ilości czasu wolnego związane jest z cyklem życiowym badanych osób. Powodem deficytu czasu wolnego jest podjęcie pracy lub zwiększenie się ilości obowiązków z nią związanych (54%), ale także założenie rodziny, narodziny dziecka (28%), czy podjęcie nauki, dodatkowych kursów (10%). Jak zauważa A. Giddens nowoczesny świat ucieka, a tempo zmian jest nieporównanie szybsze od jakiegokolwiek wcześniejszego systemu[7]. Czas we współczesnym społeczeństwie staje się, więc dobrem deficytowym. Na rynku wydawniczym ukazuje się wiele poradników ułatwiających skuteczne zarządzanie i czasem i efektywne nim gospodarowanie[8].

Wśród osób, które deklarują zwiększenie się ilości czasu wolnego (24%) sytuacja ta jest również spowodowana fazą cyklu życiowego. Respondenci wskazują czynniki związane ze stanem zdrowia i wiekiem (42%), związane z pracą (jej brak, utrata, zmniejszenie wymiaru obowiązków – 29%), związane z życiem rodzinnym (usamodzielnienie się dzieci – 16%)[9].

Wiek respondenta w znaczący sposób determinuje ilość czasu wolnego, jakim dysponuje badany. Im osoba starsza, tym częściej deklaruje zwiększenie się ilości czasu wolnego, im młodsza, tym częściej deklaruje zmniejszanie się tego czasu[10].

Ryc. 1. Ilość czasu wolnego do dyspozycji w ostatnim pięcioleciu, a wiek badanego[w %]

Źródło: opracowanie własne na podstawie: J. Lewandowska, Co Polacy robią w czasie wolnym?, Komunikat CBOS, BS/124/2006

                Co ósmy Polak stwierdza, że w ogóle nie dysponuje czasem wolnym, a co trzeci ocenia, że jego czas wolny wynosi od jednej do dwudziestu godzin tygodniowo. Co piąty ankietowany stwierdza, że dysponuje ponad czterdziestoma godzinami czasu wolnego, co w przeliczeniu na dobę daje ponad pięć godzin czasu do dyspozycji[11].

Ryc. 2. Ilość czasu wolnego do dyspozycji w tygodniu [w %]

Źródło: opracowanie własne na podstawie: J. Lewandowska, Co Polacy robią w czasie wolnym?, Komunikat CBOS, BS/124/2006

Rodzice (szczególnie ci dobrze sytuowani) starają się maksymalnie zapełnić czas wolny swoich dzieci, zapisując swoje pociechy na wiele zajęć dodatkowych, mających sprzyjać rozwojowi ich latorośli. Już w przedszkolu rozpoczyna się segregacja dzieci, na te, których rodziców stać na dodatkowe zajęcia i te, które zmuszone są korzystać wyłącznie z podstawowych zajęć przewidzianych przez daną placówkę. Z pewnością dodatkowe lekcje języka angielskiego pomagają w nauce, a zajęcia na pływalni pomagają zwalczać wady postawy i zwiększać kondycję młodego organizmu, jednakże w organizowaniu czasu wolnego należy zachować umiar. Dziecko nie może traktować owych zajęć jak przykrej konieczności i przymusu odgórnie narzuconego przez rodziców. Dziecko musi również znaleźć chwilę czasu na zabawę, a nawet na chwilową nudę. Nie każdy młody człowiek pobawiony kilku zajęć dodatkowych w czasie wolnym sięgnie po alkohol, czy narkotyki, nie każde dziecko zapisane na tenis będzie pałało miłością do tego sportu.

Studenci okres studiów traktują jako czas inwestowania w siebie. Wielu z nich traktuje ten czas, jako inwestycję w przyszłość. Starają się uczestniczyć w wielu dodatkowych zajęciach, kursach, czy stażach u przyszłych pracodawców. Nierzadko podejmują drugi kierunek studiów, by ich CV było jak najbardziej bogate, a umiejętności wszechstronne. Nieliczni traktują ten czas, jako okres błogiego przetrwania. Zdają sobie sprawę, że w walce o przyszłą posadę liczy się efektywnie spędzony czas w okresie studiów. Wiele uczelni wychodząc naprzeciw zapotrzebowaniom studentów oferuje im możliwość zatrudnienia np. w działach promocji, czy innych działach pozwalających sprawdzić swoje umiejętności w praktyce. Studenckie gazetki pozwalają szlifować umiejętności przyszłym dziennikarzom, a inkubatory przedsiębiorczości sprawdzić się przyszłym menadżerom. Jedno jest pewne, im bardziej rozsądnie studenci rozporządzają czasem w okresie studiów, tym lepsze mają perspektywy na przyszłość.

Dorośli świadomi deficytu czasu wolnego starają się umiejętnie planować swój czas wolny. Wielu z nich decyzję o wyjeździe planuje niemal z rocznym wyprzedzeniem korzystając ze zniżek lub czeka na okazje wycieczek typu last minute. Coraz rzadziej sposób spędzania czasu wolnego jest dziełem przypadku, a coraz częściej stanowi wynik chłodnej kalkulacji. Coraz więcej firm specjalizuje się w przygotowywaniu ofert ekstremalnego sposobu spędzania czasu wolnego. Firmy wychodzą z ofertą naprzeciw yuppies, którzy poza efektywną i wydajną pracą, cenią sobie również wysoce aktywne formy spędzania wolnego czasu.  Czas wolny, jakim dysponują jest ograniczony, w związku z tym ma on być maksymalnie wypełniony rozrywkami, pozwalającymi „naładować akumulatory” na kolejny ciężki tydzień pracy. Przejażdżki samochodami terenowymi, quadami, paintball, czy parki linowe należą do obowiązkowych atrakcji wielu imprez grupowych.

Również coraz więcej firm stara się organizować czas wolny swoim pracownikom. Choć wielu z rozrzewnieniem wspomina czasy PRL-u, kiedy to zakłady pracy fundowały lub dopłacały do wczasów pod gruszą, dzisiaj oferty nowoczesnych firm przewyższają standardy z tamtych lat. Pracownikom wypracowującym wysokie zyski firmy, najlepszym sprzedawcom, czy przedstawicielom handlowym poza prowizją od sprzedaży oferuje się wczasy w egzotycznych krajach. Poza standardowymi w wielu firmach bonusami od pracodawcy takimi jak telefon komórkowy, samochód służbowy, czy laptop, pracownicy coraz częściej są mamieni szansą otrzymania drogiej wycieczki, czy ekskluzywnego prezentu. Pracodawcy doskonale zdają sobie sprawę, że tego typu możliwości (chociażby czysto potencjalne) znacznie zwiększają efektywność danego pracownika, przyczyniają się do większej rywalizacji w firmie, a przez to przynoszą wymierny zysk. W wielu przypadkach działa tutaj efekt wzmocnienia - w wielu firmach pracownicy zostają w pracy dłużej nie oczekując w zamian wynagrodzenia, tylko, dlatego, że ich współpracownicy zostają dłużej. Mimo, że pracodawcy nierzadko w ogóle nie zachęcają do pracy w nadgodzinach, to sami pracownicy owładnięci przez mechanizm samonapędzającej się spirali, są przekonani, że pozostawanie w pracy w nadgodzinach jest ich obowiązkiem. Wiele firm wykupuje również dla swoich pracowników karnety na pływalnię, karnety do teatru, kina, na siłownię, czy bilety na koncert. Często organizuje się grupowy paintball, rodzinne pikniki, czy rodzinne imprezy mikołajkowo-karnawałowe. Dzięki temu pracownicy nie tylko mają szansę miło spędzić czas, ale mają okazję bliżej się poznać. Pracodawcy, szczególnie firm o rozwiniętej kulturze organizacyjnej, chętnie wykorzystują tego typu okazje, by integrować swój zespół. Tego typu bonusy i wydarzenia z pewnością wiążą pracownika z daną firmą, sprawiają, że owa wartość dodana jest często przez pracowników doceniania. Pracodawcy wychodzą z założenia, że wypoczęty pracownik to dobry pracownik, warto, więc zadbać o racjonalne zagospodarowanie jego czasu wolnego.

Telewizja jako doskonały wypełniacz czasu

Nie każdego jednak stać na ekskluzywny wypoczynek w SPA, czy zagraniczne wyjazdy. Nie każdy zakład pracy zapewnia rozrywki swoim pracownikom, dbając również o organizację czasu wolnego. Tym, którzy nie wiedzą jak zagospodarować czas wolny z ofertą spieszy telewizja, która doskonale sprawdza się w roli „wypełniacza” czasu.

Życie z mediami staje się strukturą naszego życia i jak wskazuje M. Castells jest to życie ze stałą obecnością mediów w tle[12]. Media towarzyszą naszemu życiu codziennemu. Wspólne posiłki konsumowanie są wraz z obecnością włączonego odbiornika telewizyjnego, a jazda samochodem niemal niemożliwa jest bez „szumu” odbiornika radiowego. Codziennym rozmowom towarzyszy szum telewizyjnych programów, które niekoniecznie ktokolwiek ogląda. Wydaje się jednak, że w wielu przypadkach takie zagłuszanie ciszy jest koniecznością, nie wymuszającą na domownikach podejmowanie jakichkolwiek rozmów, gdyż podejmuje tę czynność za nich telewizor. Jednakże nie jest on takim samym sprzętem domowym jak mikser, pralka, czy odkurzacz, to „towar” pierwszej potrzeby. Zajmuje w przestrzeni domowej miejsce wyjątkowe i znaczące. Najczęściej umieszczony jest dokładnie w centrum domowego ogniska – salonu, czy pokoju w którym przyjmujemy gości. W niektórych domach przykryty jest wydzierganą na szydełku chusteczką lub „przyozdobiony” różnymi figurkami. Jedno jest pewne w wielu domach miejsce ustawienia odbiornika telewizyjnego jest miejscem uświęconym. W nowoczesnych wnętrzach kilkudziesięciocalowe plazmy wyznaczają poziom statusu danej rodziny, a wzbogacone o kino domowe z pewnością świadczą o majętności właścicieli. Posiadanie odbiornika telewizyjnego jest obecnie standardem, bez którego wiele osób nie wyobraża sobie codziennego funkcjonowania. Jego posiadanie to standard, a nie luksus przysługujący tylko niektórym. Z danych GUS z 2006 roku wynika, iż 98,5% gospodarstw domowych jest wyposażonych w telewizor, 43,7% gospodarstw posiada komputer, a 28,4% posiada dostęp do Internetu[13].

Telewizor jako „mebel” w polskich domach wydaje się pełnić trzy podstawowe funkcje tj. symboliczną - telewizor jako symbol statusu[14] i ognisko domowe, rozrywkową – telewizor jako sposób spędzania czasu wolnego, utylitarną – telewizor jako źródło informacji. Osoby, które rezygnują z posiadania odbiornika telewizyjnego traktowane są z niezrozumieniem, a wręcz kpiną. Wiele osób nie potrafi zrozumieć, że decyzja ta może być całkowicie świadomą i nie wynikającą z braku funduszy na ten cel. Jedna z internautek, która podjęła decyzję o rezygnacji z telewizji pisze: „Ja od ośmiu lat nie mam telewizora ani telewizji. I w najbliższym czasie nie zamierzam mieć. Razem z mężem uważamy, że dzięki temu mamy więcej czasu dla siebie i dzieci”, inna osoba pisze: „Ja mam telewizor, ale schowany w szafie, bo mi szkoda dla niego miejsca. Wyciągam tylko jak jestem chora i nie mam siły na nic innego niż oglądanie telewizji - czyli niezbyt często. To bardzo dobre i na prawdę godne polecenia rozwiązanie, zyskuje się niesamowicie dużo czasu na inne ciekawe sprawy”[15], kolejna internautka zwierza się: „Niedawno zepsuła nam się antena telewizyjna tak, że nie odbierał żaden program. W wirze przedświątecznych przygotowań zabrakło czasu na (…) usunięcie usterki. I o dziwo wyrobiłam się ze wszystkim, co sobie zaplanowałam i jeszcze wystarczyło mi czasu na zabawy i spacery z dzieciakami. Dodam, że nie jestem jakąś szczególną fanką telewizji i zawsze wydawało mi się, że oglądam ją rzadko i właściwie nie tracę na nią czasu. Okazało się, że poświęcałam jej czas tak jakoś mimochodem. Dlatego zachęcam tych z Was, którzy cierpią na chroniczny brak czasu - popsujcie sobie telewizory :-))))) To naprawdę pomaga :-)”[16]. Internauci, którzy zrezygnowali z oglądania telewizji wskazują na jeden istotny czynnik podjęcia tej decyzji – większą ilość czasu wolnego, którym mogą swobodnie dysponować, czują się wolni i nieskrępowani. W sytuacji, gdy życie codzienne organizowane jest wedle godzin emisji seriali, talk-shows, czy innych programów owa wolność nie wydaje się być przesadzona. Czas spędzany przed telewizorem w wielu małżeństwach staje się powodem kłótni i nieporozumień. Internetowe fora dyskusyjne obfitują w wypowiedzi „Mąż w czasie wolnym (ok.20 min. dziennie) przeważnie ogląda telewizję. W weekendy lubi jeździć samochodem. Samochody i wszelkie żelastwo ogólnie to jego pasja. We trójkę wyjeżdżamy raz w roku i trudno z mężem wtedy wytrzymać, bo cały czas sprawdza czy są do niego telefony w komórce”[17].

Współczesny człowiek to homo zappiens[18] sprawnie operujący telewizyjnym pilotem. Włączony od rana do wieczora telewizor staje się w wielu domach naturalnym elementem rodzinnego krajobrazu i nie wyłącza się go nawet wtedy, gdy rozmawia się ze sobą. Ba, to rozmowy domowe są przerywane informacjami dopływającymi z ekranu, jako mniej istotne, od tego, co prezentuje telewizja. Ważne jest to, by pozostawać w przestrzeni lampy kineskopowej, być w blasku lampy i ekranu – jak to określa A. Kisielewska[19]. Ów nieznaczący nic hałas telewizyjnego odbiornika za uchem staje się na tyle znaczący, że trudno bez niego żyć, bowiem pozostaje martwa cisza, którą trudno czymkolwiek wypełnić. Jeśli trudno nam ze sobą rozmawiać telewizja doskonale sprawdza się w roli „wypełniacza” interakcji międzyludzkich. Siedzimy przecież obok siebie na jednej kanapie i mamy nieodparte wrażenia bycia razem. I choć przebywamy w jednej przestrzeni, tak naprawdę jesteśmy osobno, bowiem trwamy w interakcji face-to-monitor. Odbiornik telewizyjny w naszych domach zajmuje z reguły miejsce centralne, staje się centrum, wokół którego organizuje się domowe życie. Nierzadko wpatrzeni w ekran spożywamy posiłki[20]. Telewizja staje się „pożeraczem” czasu, kolejnym członkiem rodziny. Trudno wskazać inny element domowego krajobrazu, który byłby tak istotny i znaczący w życiu codziennym jednostek i rodzin. M. Castells stwierdza wręcz, że telewizja równa się często czyjejś obecności w domu[21], a znaczenie jej wydaje się stale rosnąć, gdyż coraz większa liczba osób decyduje się na życie w pojedynkę. Media wprowadzają nas w swoisty wymiar rzeczywistości – rzeczywistość simulacrum. Podstawową właściwością simulacrum jest iluzoryczność, zachowanie jednostek zależy od wyobrażonej potencjalności[22]. Rzeczywistość medialna jest w wielu przypadkach rzeczywistością simulacurm. Dzięki doświadczeniom zapośredniczonym, jakie media oferują mamy do czynienia z wtargnięciem odległych wydarzeń do sfery doświadczeń codziennych[23]. Następuje odwrócenie porządków, gdyż wydarzenia rzeczywiste stają się mniej realne, niż ich medialne odpowiedniki. Wiedza zdobywana z najbliższego otoczenia na zasadzie informacji przekazywanych z ust do ust, ciągle traci na znaczeniu, gdyż interakcje face-to-face coraz częściej zastępują interakcje zapośredniczone lub quasi-interakcje, które wzbogacają i przekształcają proces kształtowania własnego ja, stwarzając nowe formy intymności i bliskości[24]. Bliższe i bardziej znaczące stają się dla nas gwiazdy filmowe, niż osoby z najbliższego otoczenia. To one coraz częściej stanowią wzorzec kontaktów społecznych, pokazują jak żyć, jak wyglądać, co nosić, by być na topie i cieszyć się sympatią otoczenia.

Media niosą ze sobą poważne zagrożenie w postaci promowania konsumpcjonizmu. Wmawiają swoim odbiorcom, że atrakcyjną formą spędzania czasu jest kupowanie i konsumowanie. Zakupy coraz rzadziej spełniają rolę utylitarną, a stają się formą podwyższenia swojego statusu. Wypełnione po brzegi koszyki w hipermarketach świadczą o zamożności danej rodziny, co wielu utożsamia z wysoką pozycją społeczną. Efekt ten T. Veblen nazywa konsumpcją pokazową, gdzie wysoka cena jest symbolem prestiżu, otwiera się nawet sklepu, w których konsumpcji kupują tylko, dlatego, że jest drogo[25]. W Polsce większość konsumentów ulega czarowi eleganckich sklepów oglądając atrakcyjne wystawy, jednakże tylko 8% czasami decyduje się na zakupy w takich sklepach, a co piąty przyznaje (20%) iż realizuje zakupy w takich sklepach, ale czyni to niezbyt często. Klientami eleganckich salonów sprzedaży są ludzie młodzi w wieku 34 lat i poniżej, wykształcone i zamożne. Co trzeci Polak robiący zakupy przynajmniej sporadycznie kupuje coś tylko dlatego, że jest ładnie opakowane, a ponad 2/5 uważa (43%), że zdarza im się kupować jakiś produkt, choć w danej chwili jest im on niepotrzebny[26].

Wiele rodzin spędza weekendy właśnie na zakupach w hipermarketach. Centra handlowe przygotowują swoją ofertę tak, by w tych miejscach spędzały czas całe rodziny. Dla małych dzieci organizuje się bawialnie, pozwalające rodzicom spokojnie zakupy, a po rytuale zakupowym zaprasza się na obiad lub kawkę i ciastko w pasażu handlowym przyległym do hipermarketu. W okresie świątecznym hipermarkety kuszą mikołajkowymi prezentami dla dzieci, coraz częściej również centra handlowe organizują imprezy okolicznościowe takie jak dzień matki, czy dzień dziecka. Miejsca te starają się przekonywać, że nie są tylko przestrzenią konsumpcji, a bezpiecznym azylem dla całych rodzin. Wiele rodzin nie widzi innej alternatywy na spędzanie czasu wolnego, jak wybranie się na zakupy. Coraz więcej osób wpada w pułapkę kupowania. Kupują dla samej przyjemności, nawet rzeczy zupełnie niepotrzebne, po to by prawić sobie radość, właśnie samym faktem kupowania. Terapeuci leczą owładniętych przez zakupoholizm ludzi, którzy nie potrafią wyzwolić się od tej zgubnej obsesji. Na otwarciach centrów handlowych, czy hipermarketów można zaobserwować owładniętych szałem kupowania konsumentów, którzy potrącając się łokciami, wbiegają do sklepu tak, jakby towaru miało zabraknąć lub byłby on reglamentowany. Z analogiczną sytuacją mamy do czynienia na wyprzedażach, gdzie mamieni okazją zakupu po 50% rabacie konsumenci potrafią wyczekiwać w kolejce przed sklepem nawet całą noc. Wiele sieci handlowych podsyca fakt otwarcia sklepu poprzez zmieniające się billboardy odliczające czas do otwarcia. Konsumenci są więc przekonani, że mają do czynienia z sytuacją wartą ich obecności i tłumnie na owe otwarcia przybywają. Szał przedświątecznych zakupów rozpoczyna się tuż po Wszystkich Świętych. Jak wynika z badań CBOS[27] w roku 2007 Polacy na świąteczne prezenty wydadzą od 101-200zł (30%), 51-100zł (22%), 201-300zł (18%), ale także powyżej 500zł (6%). Większość Polaków (61%), którzy kupią w tym roku prezenty, planuje przeznaczyć na upominki dla najbliższych kwoty niższe od średniej tj. 277 zł. Najwięcej pieniędzy na świąteczne upominki zamierzają przeznaczyć osoby w wieku 40-49 lat (średnio 314 zł), mieszkańcy miast powyżej 500 tys. (332 zł), kierownicy i specjaliści (386 zł) oraz prywatni przedsiębiorcy (417 zł). Zdecydowanie mniej na prezenty planują wydać respondenci w wieku 15-19 lat (115 zł), rolnicy (123 zł), uczniowie i studenci (156 zł) oraz mieszkańcy wsi (198 zł). Coraz częściej przy okazji świąt realizuje się znana polska maksyma „zastaw się, a postaw się”.

Ryc. 3. Kwoty, które zamierzają wydać Polacy na prezenty bożonarodzeniowe w 2007 roku

Źródło: Informacja prasowa CBOS, 7,5 miliarda, czyli święta po polsku, http://www.tns-global.pl/, dostęp: 12.12.2007

Młodzież w centrach handlowych spotyka się ze znajomymi lub spędza tam czas. Jak wynika z badań niemal jedna czwarta krakowskich uczniów codziennie spędza czas w galeriach handlowych, a dla niemal połowy z nich są one bardziej warte uwagi, niż Rynek Główny, Wawel, czy kościół Mariacki[28]. O. Szpunar pisze: „Włóczą się po sklepach, denerwują ekspedientki przymierzając drogie ubrania, których nigdy nie kupują. Siedzą godzinami na porozstawianych w korytarzach czerwonych sofach, kupują tanie jedzenie. (…) Mówią, że jest tu super, bo wszystko, czego potrzebują, jest na wyciągnięcie ręki. Świat na zewnątrz może dla nich nie istnieć”[29]. Czas wolny wielu młodych ludzi jest tożsamy z czasem całkowitego nicnierobienia. Prawie 60% młodzieży spędzającej czas w galeriach nie uczęszcza na żadne zajęcia dodatkowe, 84% z nich nigdy nie odwiedza muzeów, teatrów, filharmonii (nie licząc wyjść ze szkołą), 34% z nich deklaruje, że uprawia sport, a 27% uczy się dodatkowo języków obcych, a tylko 1% odwiedza domy kultury”[30]. Właściciele centrów handlowych mniej lub bardziej świadomie nazywają je galeriami, jakby zakupy miały cokolwiek wspólnego z galeriami sztuki, czy miejscami o charakterze kulturalnym.

Ryc. 4. Rozkład odpowiedzi na pytanie, dlaczego młodzi ludzie spędzają czas w galeriach handlowych

Źródło: opracowanie własne, na podstawie: O. Kurek, Galeria handlowa atrakcyjniejsza niż Wawel, http://gospodarka.gazeta.pl/gospodarka/1,33208,4656780.html?as=3&ias=3&startsz=x, dostęp: 12.12.2007

Aż 21% badanych dysponuje ponad 40 godzinami czasu wolnego w tygodniu (6% z nich uważa, że czas, jakim dysponują jest całkowicie czasem wolnym). W wielu przypadkach może być to efekt niezawinionej sytuacji życiowej np. utraty pracy, przejścia na rentę, czy emeryturę, nierzadko jednak jest to świadomy wybór pozostawania biernym. Bezrobotni przyzwyczajeni do obecnego status quo nie wyrażają chęci podjęcia pracy, gdyż zasiłek pozwala im zaspokoić podstawowe potrzeby. By walczyć z taką biernością urzędy pracy odmawiają prawa do zasiłku tym, którzy nie chcą podjąć pracy zaoferowanej przez urząd.